عَنْ عَلِيٍّ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : هَبَطَ جَبْرَئِيلُ عَلَى آدَمَ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِ فَقَالَ يَا آدَمُ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أُخَيِّرَكَ فِي ثَلاَثٍ فَاخْتَرْ وَاحِدَة وَ دَعِ اِثْنَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ يَا جَبْرَئِيلُ وَ مَا اَلثَّلاَثُ قَالَ اَلْعَقْلُ وَ اَلْحَيَاءُ وَ اَلدِّينُ فَقَالَ آدَمُ فَإِنِّي قَدِ اِخْتَرْتُ اَلْعَقْلَ فَقَالَ جَبْرَئِيلُ لِلْحَيَاءِ وَ اَلدِّينِ اِنْصَرِفَا وَ دَعَاهُ فَقَالاَ يَا جَبْرَئِيلُ إِنَّا أُمِرْنَا أَنْ نَكُونَ مَعَ اَلْعَقْلِ حَيْثُ كَانَ قَالَ فَشَأْنَكُمَا وَ عَرَجَ.
علی علیه السّلام فرمود:جبرئیل صلوات اللّٰه علیه بر آدم فرود آمد و گفت:ای آدم من مأمورم که تو را بین سه امر مخیّر گردانم، یکی را برگزین و دو تا را رها کن، آدم گفت:ای جبرئیل، آن سه چیز کدام است؟گفت:عقل و حیا و دین، آدم گفت:من عقل را انتخاب می کنم، جبرئیل به حیا و دین گفت:شما بروید و رهایش کنید، آن دو گفتند:ای جبرئیل، جبرئیل ما ماموریم که هر کجا عقل باشد همراهش باشیم، گفت:خود دانید، و عروج کرد.
وَ مِنْ كِتَابِ رَوْضَةِ اَلْوَاعِظِينَ قَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ اَلْعَقْلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ قَاتِلْ هَوَاكَ بِعَقْلِكَ.
امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:عقل شمشیری برّان است، با عقلت به جنگ هوای نفست برو.
قَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ صَدْرُ اَلْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ وَ لاَ غِنَى كَالْعَقْلِ وَ لاَ فَقْرَ كَالْجَهْلِ وَ لاَ مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ اِعْقِلُوا اَلْخَيْرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَايَةٍ لاَ عَقْلَ رِوَايَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ اَلْعِلْمِ كَثِيرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِيلٌ لاَ مَالَ أَعْوَدُ مِنَ اَلْعَقْلِ وَ لاَ عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ وَ لَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ شَاخِصا إِلاَّ فِي ثَلاَثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ فِي مَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ مَا اِسْتَوْدَعَ اَللَّهُ اِمْرَأ عَقْلا إِلاَّ اِسْتَنْقَذَهُ بِهِ يَوْما مَا.
امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:سینۀ عاقل صندوق راز اوست، بی نیازی همچون عقل، و فقری همانند جهل، و میراثی مثل ادب نیست، اگر خبری شنیدید روی آن تعقّل کنید، آن را بسنجید نه اینکه نقلش کنید، زیرا راویان علم زیادند و متفکّرین اندک. هیچ ثروتی استوارتر از عقل نیست، و عقلی مانند تدبیر نیست، عاقل باید در سه چیز الگو باشد:اصلاح معاشش، تفکّر در معادش، کسب لذّت غیر حرام، خداوند به هیچ انسانی عقل را ودیعه نداد، مگر اینکه یک روز آن را بگیرد.
قَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عُقُولُ اَلنِّسَاءِ فِي جَمَالِهِنَّ وَ جَمَالُ اَلرِّجَالِ فِي عُقُولِهِمْ.
امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:عقل زنان در جمالشان، و جمال مردان در عقل آنان می باشد.
ذُكِرَ بَيْنَ يَدَيْ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ ثَرْوَةُ أَهْلِ اَلشَّامِ وَ فَقْرُ أَهْلِ اَلْعِرَاقِ فَقَالَ أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ عَقْلَ اَلرَّجُلِ مَحْسُوبٌ عَلَيْهِ مِنْ رِزْقِهِ .
در حضور امیر مؤمنان علیه السّلام از ثروت شامیان و فقر عراقیها صحبت شد، فرمود:آیا نمی دانید که عقل مرد هم جزء روزیش به حساب می آید؟
عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِذَا بَلَغَكُمْ عَنْ رَجُلٍ حُسْنُ حَالِهِ فَانْظُرُوا فِي حُسْنِ عَقْلِهِ فَإِنَّمَا يُجَازَى بِعَقْلِهِ.
امام صادق علیه السّلام از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نقل کند که فرمود:هر گاه خوبی رفتار کسی نزد شما تعریف شد، در خوبی عقلش بنگرید، زیرا به میزان عقلش پاداش یابد.
قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ رَأْسُ اَلْعَقْلِ بَعْدَ اَلْإِيمَانِ بِاللَّهِ تَعَالَى اَلتَّحَبُّبُ إِلَى اَلنَّاسِ.
رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:بالاترین مرتبه عقل بعد از ایمان به خدای متعال اظهار دوستی با مردم است.
قِيلَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مَا اَلْعَقْلُ قَالَ اَلْعَمَلُ بِطَاعَةِ اَللَّهِ وَ إِنَّ اَلْعُمَّالَ بِطَاعَةِ اَللَّهِ هُمُ اَلْعُقَلاَءُ .
از پیامبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پرسیدند:عقل چیست؟فرمود:عمل نمودن به طاعت خدا، و عمل کنندگان به طاعت خدا همان عقلایند.
قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَ اَلْعَقْلَ مِنْ نُورٍ مَخْزُونٍ مَكْنُونٍ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ اَلَّذِي لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ وَ لاَ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ فَجَعَلَ اَلْعِلْمَ نَفْسَهُ وَ اَلْفَهْمَ رُوحَهُ وَ اَلزُّهْدَ رَأْسَهُ وَ اَلْحَيَاءَ عَيْنَيْهِ وَ اَلحِكْمَةَ لِسَانَهُ وَ اَلرَّأْفَةَ هِمَّتَهُ وَ اَلرَّحْمَةَ قَلْبَهُ ثُمَّ حَشَاهُ وَ قَوَّاهُ بِعَشَرَةِ أَشْيَاءَ بِالْيَقِينِ وَ اَلْإِيمَانِ وَ اَلصِّدْقِ وَ اَلسَّكِينَةِ وَ اَلْإِخْلاَصِ وَ اَلرِّفْقِ وَ اَلْعَطِيَّةِ وَ اَلْقُنُوعِ وَ اَلتَّسْلِيمِ…
رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:خداوند تبارک و تعالی عقل را از نوری که در گنجینۀ دانش پیشینۀ خود پنهان بود، و هیچ پیغمبر مرسل و فرشتۀ مقرّبی بدان دسترسی نداشت؛ آفرید، سپس دانش را جان آن، و فهم را روان آن، و پارسایی را سرش، و شرم را دو چشمش، و حکمت را زبانش، و مهربانی را همّتش، و دلسوزی را قلب آن قرار داد. بعد از آن به وسیلۀ ده چیز پر و تقویت نمود، و آنها را به منزلۀ امعاء و احشاء آن قرار داد:به یقین و ایمان و راستی و متانت و اخلاص و مدارا و بخشش و قناعت و فرمانبرداری و صبر، سپس به او فرمود:عقب برو عقب رفت، بعد فرمود:جلو بیا جلو آمد، بعد فرمود:سخن بگو، گفت:ستایش مخصوص پروردگاری است که نه ضدّی دارد و نه همتایی و نه شبیهی و نه همسری و نه هم شأنی و نه نظیری، آنکه همه چیز در برابر بزرگیش سر…
قَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ يَا عَلِيُّ إِذَا تَقَرَّبَ اَلْعِبَادُ إِلَى خَالِقِهِمْ بِالْبِرِّ فَتَقَرَّبْ إِلَيْهِ بِالْعَقْلِ تَسْبِقْهُمْ إِنَّا مَعَاشِرَ اَلْأَنْبِيَاءِ نُكَلِّمُ اَلنَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ.
پیامبر اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:ای علی هر گاه بندگان به وسیلۀ عمل نیک به پروردگارشان تقرّب می جویند، تو با عقلت تقرّب بجو، تا از آنان پیشی بگیری، ما پیامبران با مردم به اندازۀ خردشان سخن می گوییم.
عَنِ اَلْبَاقِرِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ كَانَ عَلِيُّ بْنُ اَلْحُسَيْنِ يَقُولُ إِذَا أَرَادَ اَللَّهُ أَمْرا أَخَذَ فِيهِ بِعُقُولِ اَلنَّاسِ حَتَّى يُنْفِذَ أَمْرَهُ ثُمَّ يَرُدُّ إِلَيْهِمْ عُقُولَهُمْ أَ لاَ تَرَى إِلَى قَوْلِ اَلرَّجُلِ فَعَلْتُ كَذَا وَ كَذَا وَ كَانَ عَقْلِي لَيْسَ مَعِي.
امام باقر علیه السّلام از قول امام سجاد علیه السّلام نقل کند که می فرمود:هر گاه خداوند بخواهد کاری را انجام دهد، عقلهای مردم را می گیرد و پس از انجام کارش به آنان باز می گرداند، مگر ندیده ای مردی را که می گوید:فلان کار و فلان کار را کردم، در حالی که عقلم همراه من نبود.
قَالَ اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ حَسْبُ اَلْمَرْءِ دِينُهُ وَ مُرُوَّتُهُ وَ عَقْلُهُ.
امام باقر علیه السّلام فرمود:حسب و نسب انسان به دین و مردانگی و خرد اوست.
