احادیث درباره مکارم اخلاق

مِنْ كَلاَمِ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ خَطَبَ بِهِ اَلْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فَقَالَ أَيُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّمَا أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَخٍ لِي كَانَ مِنْ أَعْظَمِ اَلنَّاسِ فِي عَيْنِي وَ كَانَ رَأْسُ مَا عَظُمَ بِهِ فِي عَيْنِي صِغَرُ اَلدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ كَانَ خَارِجا مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ فَلاَ يَشْتَهِي مَا لاَ يَجِدُ وَ لاَ يُكْثِرُ إِذَا وَجَدَ كَانَ خَارِجا مِنْ سُلْطَانِ فَرْجِهِ فَلاَ يَسْتَخِفُّ لَهُ عَقْلَهُ وَ لاَ رَأْيَهُ كَانَ خَارِجا مِنْ سُلْطَانِ اَلْجَهَالَةِ فَلاَ يَمُدُّ يَدَهُ إِلاَّ عَلَى ثِقَةٍ لِمَنْفَعَتِهِ كَانَ لاَ يَتَشَهَّى وَ لاَ…

امام حسن مجتبی علیه السّلام در خطبه ای از سخنان امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:ای مردم، به شما خبر دهم از حال یکی از برادرانم، که در نظرم از همۀ مردم بزرگتر بود، و بالاترین چیزی که او را در نظرم بزرگ کرده بود، پستی و حقارت دنیا در نظر او بود، از تسلط شکم بیرون بود، چیزی را که نداشت به دنبالش نمی رفت، و چون پیدا می کرد زیاده روی نمی نمود، از تسلط شهوت خارج شده بود، از این رو سبک عقل و سبک رأی نبود، از سلطه نادانی رهیده بود، از این رو دستش را جز به جانب شخص مورد اطمینان و برای سود دراز نمی کرد، پراشتها و ناراضی و ملول نبود، بیشتر عمرش را خاموش بود، هر گاه دیگران وارد گفتگو می شدند، با آنان جدل نمی کرد، در دعوایی شرکت نمی کرد، دلیلی اقامه نمی کرد تا قاضی را بیابد، از برادران دینی اش غافل…

مَحَاسِنُ اَلْأَخْلاَقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ اَلْبَرْقِيِّ فِي حَدِيثٍ مَرْفُوعٍ إِلَى اَلنَّبِيِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ : جَاءَ جَبْرَئِيلُ إِلَى اَلنَّبِيِّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اَللَّهِ إِنَّ اَللَّهَ أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ بِهَدِيَّةٍ لَمْ يُعْطِهَا أَحَدا قَبْلَكَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ فَقُلْتُ وَ مَا هِيَ قَالَ اَلصَّبْرُ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ اَلْقَنَاعَةُ وَ أَحْسَنُ مِنْهَا قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ اَلرِّضَا وَ أَحْسَنُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ اَلزُّهْدُ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ اَلْإِخْلاَصُ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ…

جبرئیل علیه السّلام نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آمد و عرض کرد:ای رسول خدا خداوند مرا فرستاده تا هدیه ای به تو بدهم که تاکنون به احدی قبل از تو داده نشده، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: سؤال کردم، آن هدیه چیست؟گفت:صبر و بهتر از آن، گفتم:بهتر از صبر چیست؟ گفت:قناعت و بهتر از آن، گفتم:بهتر از قناعت چیست؟گفت:رضا و بهتر از آن، پرسیدم:بهتر از رضا چیست؟گفت:زهد و بهتر از آن، گفتم:بهتر از آن چیست؟گفت: اخلاص و نیکوتر از آن، پرسیدم:بهتر از اخلاص چیست؟گفت:یقین و پسندیده تر از آن، گفتم: پسندیده تر از آن چیست؟گفت:ای رسول خدا، نردبان رسیدن به تمامی آنها توکل بر خدا می باشد، گفتم:ای جبرئیل، معنای توکل بر خدا چیست؟گفت: اول آنکه:بدانی مخلوق نه ضرری دارد، و نه سودی و نه بخششی دارد و نه منعی…

مِنْ كِتَابِ رَوْضَةِ اَلْوَاعِظِينَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَعْبَدُ اَلنَّاسِ مَنْ أَقَامَ اَلْفَرَائِضَ وَ أَزْهَدُ اَلنَّاسِ مَنِ اِجْتَنَبَ اَلْحَرَامَ وَ أَتْقَى اَلنَّاسِ مَنْ قَالَ اَلْحَقَّ فِيمَا لَهُ وَ عَلَيْهِ وَ أَوْرَعُ اَلنَّاسِ مَنْ تَرَكَ اَلْمِرَاءَ وَ إِنْ كَانَ مُحِقّا وَ أَشَدُّ اَلنَّاسِ اِجْتِهَادا مَنْ تَرَكَ اَلذُّنُوبَ وَ أَكْرَمُ اَلنَّاسِ أَتْقَاهُمْ وَ أَعْظَمُ اَلنَّاسِ قَدْرا مَنْ تَرَكَ مَا لاَ يَعْنِيهِ وَ أَسْعَدُ اَلنَّاسِ مَنْ خَالَطَ اَلْكِرَامَ مِنْ غَيْرِهِ.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:عابدترین مردم کسی است که واجبات را انجام دهد، و زاهدترین مردم کسی است که از حرام دست بکشد، و با تقواترین مردم کسی است که حق را بگوید چه به نفعش باشد چه به ضررش، و پرهیزگارترین مردم کسی است که از جدال بپرهیزد گرچه محق باشد، و قوی ترین مردم کسی است که گناهان را ترک کند، و شریف ترین مردم با تقواترین آنهاست، بزرگ ترین مردم از جهت قدر و منزلت آن است که سخن بی معنی نگوید، و خوشبخت ترین مردم کسی است که با بزرگان محشور باشد.

عَنْ زَيْنِ اَلْعَابِدِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ بُعِثْتُ بِمَكَارِمِ اَلْأَخْلاَقِ وَ مَحَاسِنِهَا.

امام سجاد علیه السّلام از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نقل کند که فرمود:من برای نشر فضائل و محاسن اخلاق بر انگیخته شدم.

مِنْ كِتَابِ اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَ لاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَشْبَهِكُمْ بِي خُلُقا قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اَللَّهِ قَالَ أَحْسَنُكُمْ خُلُقا وَ أَعْظَمُكُمْ حِلْما وَ أَبَرُّكُمْ بِقَرَابَتِهِ وَ أَشَدُّكُمْ بِحُبِّنَا وَ لِإِخْوَانِهِ فِي دِينِهِ وَ أَصْبَرُكُمْ عَنِ اَلْحَقِّ وَ أَكْظَمُكُمْ لِلْغَيْظِ وَ أَحْسَنُكُمْ عَفْوا وَ أَشَدُّكُمْ مِنْ نَفْسِهِ إِنْصَافا فِي اَلْغَضَبِ وَ اَلرِّضَا .

امام باقر علیه السّلام از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نقل کند که فرمود:آیا شما را از کسی که خلقش به من شبیه تر است خبر ندهم؟گفتند:چرا ای رسول خدا، فرمود:خوش اخلاقترین شما، و بردبارترین شما، و نیکی کننده ترینتان نسبت به خویشاوندان، و کسی که ما و برادران دینی اش را بسیار دوست بدارد، و شکیباترینتان در برابر حق، و فرو خورنده ترین شما در خشم، و با گذشت ترین شما، و با انصاف ترین شما در هنگام خشم و خشنودی.

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَكْرَمُكُمْ فِي اَلْجَاهِلِيَّةِ أَكْرَمُكُمْ فِي اَلْإِسْلاَمِ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ إِنَّمَا يَعْنِي مَنْ كَانَ فِي اَلْجَاهِلِيَّةِ أَحْسَنَهُمْ خُلُقا وَ أَسْخَاهُمْ كَفّا وَ أَحْسَنَهُمْ جِوَارا وَ أَكَفَّهُمْ أَذ ى وَ أَقْرَبَهُمْ مِنَ اَلنَّاسِ فَلَنْ يَزِيدَهُ اَلْإِسْلاَمُ إِلاَّ عِزّا .

امام باقر علیه السّلام از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نقل کند که فرمود:گرامی ترین شما در جاهلیت گرامی ترینتان در اسلام است، سپس امام باقر علیه السّلام فرمود:یعنی کسانی که در جاهلیت خوش اخلاق ترین و بخشنده ترین و خوشرفتارترین نسبت به همسایه و اذیتشان به هیچ کس نمی رسید و نزدیکترین اشخاص به مردم بوده اند.هرگز اسلام به این به جز عزّت نیفزود.

عَنِ اَلْبَاقِرِ أَوِ اَلصَّادِقِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : إِنَّ مِمَّا يُزَيِّنُ اَلْإِسْلاَمَ اَلْأَخْلاَقُ اَلْحَسَنَةُ فِيمَا بَيْنَ اَلنَّاسِ فَتَوَاظَبُوا عَلَى مَحَاسِنِ اَلْأَخْلاَقِ وَ حُسْنِ اَلْهَدْىِ وَ اَلسَّمْتِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُزَيِّنُكُمْ عِنْدَ اَلنَّاسِ إِذَا نَظَرُوا إِلَى مَحَاسِنِ مَا تَنْطِقُونَ بِهِ وَ أَلْفَوْكُمْ عَلَى مَا يَسْتَطِيعُونَ بِنَقْصِكُمْ فِيهِ وَ قَدْ قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِنَّكَ لَعَلىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ : وَ هُوَ اَلْخُلُقُ اَلَّذِي فِي أَيْدِيكُمْ.

امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام فرمود:از چیزهائی که به اسلام زینت می بخشد خوش اخلاقی با مردم است، اینک پاس دارید خوش اخلاقی و حسن سلوک و اخلاق پسندیده را، زیرا اخلاق نیک و سلوک پسندیده شما را در نزد مردم زینت می بخشد؛ هر گاه دیدند شما دارای سخن سنجیده هستید و نتوانستند سخنانتان را نقض کنند، و خدای عز و جل به حق فرموده: تو اخلاقی بزرگوارانه داری ، و این اخلاقی است که مایۀ آبروی شماست.

عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : إِنَّا لَنُحِبُّ مِنْ شِيعَتِنَا مَنْ كَانَ عَاقِلا فَهِما فَقِيها حَلِيما مُدَارِيا صَبُورا وَفِيّا إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّ اَلْأَنْبِيَاءَ بِمَكَارِمِ اَلْأَخْلاَقِ فَمَنْ كَانَتْ فِيهِ فَلْيَحْمَدِ اَللَّهَ عَلَى ذَلِكَ وَ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اَللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ لْيَسْأَلْهُ إِيَّاهَا قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ مَا هُنَّ قَالَ هُنَّ اَلْوَرَعُ وَ اَلْقَنَاعَةُ وَ اَلصَّبْرُ وَ اَلشُّكْرُ وَ اَلْحِلْمُ وَ اَلْحَيَاءُ وَ اَلسَّخَاءُ وَ اَلشَّجَاعَةُ وَ اَلْغَيْرَةُ وَ اَلْبِرُّ وَ صِدْقُ…

امام صادق علیه السّلام فرمود:ما از شیعیانمان کسانی را که عاقل، خوش فهم، بردبار، مداراکننده، صبور و با وفا باشد، دوست داریم، خداوند متعال اخلاق عالی انسانی را به انبیاء اختصاص داده، هر کس این مکارم را دارا بود باید خدا را بر آن شاکر باشد، و هر کس آنها را نداشته باشد، باید با تضرّع و خواهش آن را از خدا درخواست کند، راوی گوید:عرض کردم:قربانت گردم آنها چه صفاتی است؟فرمود:پرهیزگاری، قناعت، صبر، شکر، بردباری، حیا، سخاوت، شجاعت، غیرت، خوش رفتاری، راستگویی و امانت داری.

وَ عَنْهُ أَيْضا قَالَ : إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَصَّ اَلْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِم بِمَكَارِمِ اَلْأَخْلاَقِ فَمَنْ كَانَتْ فِيهِ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنْ خَيْرِ إِرَادَةِ اَللَّهِ بِهِ وَ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لْيَسْأَلْهُ إِيَّاهَا ثُمَّ عَدَّهَا وَ قَالَ اَلْيَقِينُ وَ اَلْقَنَاعَةُ وَ اَلصَّبْرُ وَ اَلشُّكْرُ وَ اَلْحِلْمُ وَ حُسْنُ اَلْخُلُقِ وَ اَلسَّخَاءُ وَ اَلْغَيْرَةُ وَ اَلشَّجَاعَةُ وَ اَلْمُرُوءَةُ وَ اَلْبِرُّ وَ أَدَاءُ اَلْأَمَانَةِ.

امام صادق علیه السّلام فرمود:خداوند متعال انبیاء صلوات اللّٰه علیهم را به ارزشهای اخلاقی مخصوص گرداند، کسی که دارای این ارزشهای اخلاقی است، بداند که خداوند برایش خیر خواسته، و هر کس آن را ندارد، باید به درگاه خداوند التماس کند و از او بخواهد، سپس امام علیه السّلام نام آن مکارم را بر شمرد و فرمود:یقین و قناعت و صبر و شکر و خویشتن داری و خوش اخلاقی و سخاوت و غیرت و شجاعت و مردانگی و خوش رفتاری و امانت داری.

وَ عَنْهُ قَالَ : إِنَّ اَلْمَكَارِمَ عَشْرٌ فَإِنِ اِسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ فِيكَ فَلْتَكُنْ فَإِنَّهَا قَدْ تَكُونُ فِي اَلْعَبْدِ وَ لاَ تَكُونُ فِي سَيِّدِهِ وَ تَكُونُ فِي اَلرَّجُلِ وَ لاَ تَكُونُ فِي وُلْدِهِ قِيلَ وَ مَا هُنَّ قَالَ صِدْقُ اَلْبَأْسِ وَ صِدْقُ اَللِّسَانِ وَ أَدَاءُ اَلْأَمَانَةِ وَ صِلَةُ اَلرَّحِمِ وَ قِرَى اَلضَّيْفِ وَ إِطْعَامُ اَلسَّائِلِ وَ اَلْمُكَافَأَةُ عَنِ اَلصَّنَائِعِ وَ اَلتَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ اَلتَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ اَلْحَيَاءُ .

امام صادق علیه السّلام فرمود:مکارم اخلاق ده عدد است، اگر می توانی آنها را به دست آور، زیرا گاهی این مکارم در بنده هست و در آقایش نیست، و در مرد هست ولی در فرزندش نیست، سؤال شد:آنها چیست؟فرمود:راستی در خشوع یا جهاد ، راستگویی، امانت داری، صلۀ رحم، مهمان داری، غذا دادن به نیازمندان، جبران نیکیها، مراعات حق همسایه، مراعات رفیق، و بالاتر از همۀ آنها حیاست.

عَنْهُ قَالَ : إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَضَعَ اَلْإِسْلاَمَ عَلَى سَبْعَةِ أَسْهُمٍ عَلَى اَلْبِرِّ وَ اَلصِّدْقِ وَ اَلْيَقِينِ وَ اَلرِّضَا وَ اَلْوَفَاءِ وَ اَلْعِلْمِ وَ اَلْحِلْمِ ثُمَّ قَسَمَ ذَلِكَ بَيْنَ اَلنَّاسِ فَمَنْ جَعَلَ فِيهِ هَذِهِ اَلسَّبْعَةَ اَلْأَسْهُمِ فَهُوَ كَامِلُ اَلْإِيمَانِ مُحْتَمِلٌ وَ قَسَمَ لِبَعْضِ اَلنَّاسِ اَلسَّهْمَ اَلْوَاحِدَ وَ لِبَعْضٍ اَلسَّهْمَيْنِ وَ لِبَعْضٍ اَلثَّلاَثَةَ اَلْأَسْهُمِ حَتَّى اِنْتَهَى إِلَى سَبْعَةٍ ثُمَّ قَالَ فَلاَ تَحْمِلُوا عَلَى صَاحِبِ اَلسَّهْمِ سَهْمَيْنِ وَ لاَ عَلَى صَاحِبِ اَلسَّهْمَيْنِ ثَلاَثَةَ أَسْهُمٍ…

امام صادق علیه السّلام فرمود:خداوند تبارک و تعالی اسلام را بر هفت قسمت قرار داد:بر نیکی و راستی و یقین و رضا به مقدرات و وفای به عهد و دانش و بردباری، سپس این صفات را بین مردم قسمت کرد، هر کس که این هفت عدد را دارا باشد ایمانش کامل است، به بعض مردم یک قسمت داد و به بعضی دو قسمت و به بعضی سه قسمت تا هفت قسمت. سپس فرمود:بر کسی که یک سهم یا دو سهم دارد بیش از آن تحمیل نکنید، زیرا توانایی بیش از سهمش را ندارد، بعد فرمود:همچنین تا آخر.

عَنْهُ قَالَ : أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَمَلَ إِسْلاَمُهُ وَ إِنْ كَانَ مَا بَيْنَ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ ذُنُوبٌ لَمْ يَنْتَقِصْهُ ذَلِكَ اَلصِّدْقُ وَ أَدَاءُ اَلْأَمَانَةِ وَ اَلْحَيَاءُ وَ حُسْنُ اَلْخُلُقِ.

امام صادق علیه السّلام فرمود:چهار خصلت اگر در کسی باشد اسلامش کامل است، اگر چه همۀ مدت عمرش آلوده به گناه باشد:راستی و امانتداری و حیا و خوش اخلاقی.