قَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ إِنَّ هَذِهِ اَلْقُلُوبَ لَتَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ اَلْأَبْدَانُ فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ اَلْحِكْمَةِ وَ إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالا وَ إِدْبَارا فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَى اَلنَّوَافِلِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِهَا عَلَى اَلْفَرَائِضِ.
امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:دلها خسته می شوند همان گونه که بدنها خسته می شوند، تازه های حکمتها را برای آن طلب کنید، دلها گاهی به انسان روی می آورند، و گاهی پشت می کنند، هر گاه روی آوردند آنها را با مستحبّات مشغول سازید، و هر گاه پشت کردند به واجبات اکتفا کنید.
قَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ مَا جَفَّتِ اَلدُّمُوعُ إِلاَّ لِقَسْوَةِ اَلْقُلُوبِ وَ مَا قَسَتِ اَلْقُلُوبُ إِلاَّ لِكَثْرَةِ اَلذُّنُوبِ.
امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:اشکها خشک نشد مگر به واسطۀ قساوت دلها، و دلها سخت نگشت جز به وسیلۀ بسیاری گناهان.
مِنْ كِتَابِ رَوْضَةِ اَلْوَاعِظِينَ قَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي اَلْإِنْسَانِ مُضْغَةٌ إِذَا هِيَ سَلِمَتْ وَ صَحَّتْ سَلِمَ بِهَا سَائِرُ اَلْجَسَدِ وَ إِذَا هِيَ سَقِمَتْ سَقِمَ بِهَا سَائِرُ اَلْجَسَدِ وَ فَسَدَ وَ هِيَ اَلْقَلْبُ.
پیامبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:در آدمی پارۀ گوشتی است که هر گاه سالم باشد تمام بدن سالم است، و هر گاه بیمار شود تمام بدن بیمار گردد، و آن قلب است.
وَ قَالَ : أَرْبَعٌ يُمِتْنَ اَلْقَلْبَ اَلذَّنْبُ عَلَى اَلذَّنْبِ وَ كَثْرَةُ مُثَافَنَةِ اَلنِّسَاءِ يَعْنِي مُحَادَثَتَهُنَّ وَ مُمَارَاةُ اَلْأَحْمَقِ تَقُولُ وَ يَقُولُ وَ لاَ يَرْجِعُ إِلَى خَيْرٍ أَبَدا وَ مُجَالَسَةُ اَلْمَوْتَى فَقِيلَ يَا رَسُولَ اَللَّهِ وَ مَا اَلْمَوْتَى قَالَ كُلُّ غَنِيٍّ مُتْرَفٍ .
رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:چهار چیز دل را می میراند:گناه روی گناه، زیاد حرف زدن و معاشرت کردن با زنان، مجادله با احمق، با او گفتگو کنی و او هرگز به سوی خیر کشیده نشود، همنشینی با مردگان، عرض شد:ای رسول خدا مردگان کیانند؟فرمود:هر ثروتمند خوش گذران.
قَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِنَّ اَلْمَرْءَ إِذَا أَذْنَبَ كَانَتْ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ فِي قَلْبِهِ فَإِنْ تَابَ وَ نَزَعَ فَاسْتَغْفَرَ صُقِلَ قَلْبُهُ مِنْهَا وَ إِنْ زَادَ فَذَلِكَ اَلرَّيْنُ اَلَّذِي ذَكَرَهُ اَللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ كَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلىٰ قُلُوبِهِمْ مٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ : .
پیامبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:هنگامی که انسان گناه کند نقطۀ سیاهی در دل او پیدا می شود، اگر توبه کند و استغفار نماید دلش از آن پاک گردد، و اگر گناهش اضافه شود آن نقطه نیز بیشتر گردد، و این همان رین زنگاری است که خدای متعالی در کتابش فرموده: نه این چنین است که می پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دلهایشان نشسته .
قَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لِكُلِّ شَيْءٍ مَعْدِنٌ وَ مَعْدِنُ اَلتَّقْوَى قُلُوبُ اَلْعَارِفِينَ.
پیامبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:برای هر چیزی معدنی است، و معدن تقوا دلهای عارفین است.
حَدَّثَنَا اَلْفَقِيهُ مُوَفَّقُ اَلدِّينِ اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلصُّوفِيُّ اَلسَّرْوِيُّ عَنْ شُيُوخِهِ عَنِ اَلنَّبِيِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ : أَجِيعُوا أَكْبَادَكُمْ وَ أَعْرُوا صُوَرَكُمْ وَ أَشْعِثُوا رُءُوسَكُمْ وَ صُبُّوا عَلَيْكُمْ جِلْبَابَ اَلْحَزَنِ وَ جَالِسُوا اَلنَّاسَ قَلِيلا وَ مَعَ اَللَّهِ كَثِيرا لَعَلَّكُمْ تَرَوْنَ اَلْحَقَّ بِقُلُوبِكُمْ.
رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:جگرهای خود را گرسنه نگه دارید، و صورتهای خود را برهنه دارید، و موهای خود را ژولیده کنید، و لباس اندوه بپوشید، و با مردم کم نشینید و با خدا بسیار، شاید حق را با دلهایتان ببینید.
قَالَ اَلْبَاقِرُ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ مَا مِنْ شَيْءٍ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنَ اَلْخَطِيئَةِ إِنَّ اَلْقَلْبَ لَيُوَاقِعُ اَلْخَطِيئَةَ فَمَا تَزَالُ بِهِ حَتَّى تَغْلِبَ عَلَيْهِ فَيَصِيرَ أَسْفَلُهُ أَعْلاَهُ وَ أَعْلاَهُ أَسْفَلَهُ.
امام باقر علیه السّلام فرمود:هیچ چیز فاسدکننده تر برای قلب از گناه نیست، زیرا قلب با گناه مواجه می شود، و با آن درگیر است تا مغلوب آن گردد، در این هنگام قلب زیر و زبر می شود.
مِنَ اَلْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ قَالَ : إِنَّ اَلْقَلْبَ يَتَلَجْلَجُ فِي اَلْجَوْفِ يَطْلُبُ اَلْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَهُ اِطْمَأَنَّ وَ قَرَّ ثُمَّ تَلاَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ هَذِهِ اَلْآيَةَ فَمَنْ يُرِدِ اَللّٰهُ أَنْ يَهْدِيَهُ : إِلَى قَوْلِهِ كَأَنَّمٰا يَصَّعَّدُ فِي اَلسَّمٰاءِ : .
امام صادق علیه السّلام فرمود:قلب در باطن انسان جولان می کند و دنبال حق می گردد، چون به حق رسید مطمئن می گردد و استقرار پیدا می کند، سپس امام علیه السّلام این آیه را تلاوت فرمود: پس هر که را خدا بخواهد هدایت کند تا گویا می خواهد به آسمان رود .
عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : إِنَّ اَلسَّمْعَ وَ اَلْبَصَرَ وَ اَلْفُؤٰادَ كُلُّ أُولٰئِكَ كٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلا : قَالَ يُسْئَلُ اَلسَّمْعُ عَمَّا سَمِعَ وَ اَلْبَصَرُ عَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ وَ اَلْفُؤَادُ عَمَّا عَقَدَ عَلَيْهِ.
امام صادق علیه السّلام در تفسیر آیۀ همانا گوش و چشم و قلب، همۀ اینها مورد سؤال واقع شوند فرمود:از گوش در مورد آنچه شنیده و از چشم از آنچه دیده و از قلب در مورد تصمیماتی که گرفته سؤال می شود.
عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ أَبِيهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ : مَا مِنْ شَيْءٍ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنَ اَلْخَطِيئَةِ إِنَّ اَلْقَلْبَ لَيُوَاقِعُ اَلْخَطِيئَةَ فَمَا تَزَالُ بِهِ حَتَّى تَغْلِبَ عَلَيْهِ فَيَصِيرَ أَسْفَلُهُ أَعْلاَهُ وَ أَعْلاَهُ أَسْفَلَهُ.
امام صادق علیه السّلام از پدر بزرگوارش نقل کند که فرمود:هیچ چیز همچون گناه دل را آلوده نکند، قلب با گناه روبرو می شود و این روبرویی ادامه دارد تا گناه بر قلب پیروز شود، آنگاه قلب زیرورو می گردد.
عَنْهُ قَالَ : إِذَا اِلْتَقَيْتُمْ فَتَذَاكَرُوا فَإِنَّ ذَلِكَ حَيَاةٌ لِلْقُلُوبِ.
امام صادق علیه السّلام فرمود:هر گاه یک دیگر را ملاقات کردید با همدیگر مذاکره کنید، مذاکره کردن مایۀ زنده نگهداشتن دل است.
