أَيُّهَا اَلنَّاسُ اِعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ بِعَاقِلٍ مَنِ اِنْزَعَجَ مِنْ قَوْلِ اَلزُّورِ فِيهِ وَ لاَ بِحَكِيمٍ مَنْ رَضِيَ بِثَنَاءِ اَلْجَاهِلِ عَلَيْهِ اَلنَّاسُ أَبْنَاءُ مَا يُحْسِنُونَ وَ قَدْرُ كُلِّ اِمْرِئٍ مَا يُحْسِنُ فَتَكَلَّمُوا فِي اَلْعِلْمِ تَبَيَّنْ أَقْدَارُكُمْ.
ای مردم بدانید، کسی که از گفته ناحق دیگران در باره خود دلگیر شود خردمند نیست و کسی که از ستایش نادان در باره خود خرسند شود فرزانه به شمار نیاید. مردم، فرزندان اعمال نیکی هستند که انجام می دهند و ارزش هر مردی همان است که خوب انجام دهد؛ پس عالمانه سخن گویید تا ارزشهای شما آشکار گردد.
رَحِمَ اَللَّهُ اِمْرَأً رَاقَبَ رَبَّهُ وَ تَوَكَّفَ ذَنْبَهُ وَ كَابَرَ هَوَاهُ وَ كَذَّبَ مُنَاهُ زَمَّ نَفْسَهُ مِنَ اَلتَّقْوَى بِزِمَامٍ وَ أَلْجَمَهَا مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهَا بِلِجَامٍ فَقَادَهَا إِلَى اَلطَّاعَةِ بِزِمَامِهَا وَ قَدَعَهَا عَنِ اَلْمَعْصِيَةِ بِلِجَامِهَا رَافِعاً إِلَى اَلْمَعَادِ طَرْفَهُ مُتَوَقِّعاً فِي كُلِّ أَوَانٍ حَتْفَهُ دَائِمَ اَلْفِكْرِ طَوِيلَ اَلسَّهَرِ عَزُوفاً عَنِ اَلدُّنْيَا كَدُوحاً لِآخِرَتِهِ جَعَلَ اَلصَّبْرَ مَطِيَّةَ نَجَاتِهِ وَ اَلتَّقْوَى عُدَّةَ وَفَاتِهِ وَ دَوَاءَ دَاءِ جَوَاهُ فَاعْتَبَرَ وَ قَاسَ فَوَتَرَ اَلدُّنْيَا وَ اَلنَّاسَ…
رحمت خداوند نصیب کسی باد، که پروردگارش را در نظر دارد و از گناه خودداری نماید و با هوای نفس مبارزه کند و به آرزوهای خود دلبستگی نیابد و نفس اماره خود را با زمام تقوی مهار نماید و از ترس پروردگارش بر آن لگام زند و با مهار سازی، آن را به فرمانبرداری کشاند و با لگامش از گناه بازدارد. دیده به معاد دوزد و هر لحظه در انتظار مرگ باشد. پیوسته در حال تفکر به سر برد و شب زنده داری خود را طولانی نماید دل از دنیا برگیرد و برای آخرت کوشا باشد. بر مرکب شکیبایی نشیند تا رهایی یابد. تقوی را ره توشه سفر مرگ خود و داروی درد دل پرسوز و گداز خود سازد. عبرت گیرد و بسنجد و از دنیا و مردم آن، تنهایی را برگزیند. دانش را برای دین فهمی و درست زندگی کردن بیاموزد. دلش از یاد معاد سنگین باز گردد؛ لذا بسترش را برچیند و…
وَ قَالَ ع لِلْأَشْعَثِ يُعَزِّيهِ بِأَخِيهِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ إِنْ جَزِعْتَ فَحَقَّ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ وَفَيْتَ وَ إِنْ صَبَرْتَ فَحَقَّ اَللَّهِ أَدَّيْتَ عَلَى أَنَّكَ إِنْ صَبَرْتَ جَرَى عَلَيْكَ اَلْقَضَاءُ وَ أَنْتَ مَحْمُودٌ وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَى عَلَيْكَ اَلْقَضَاءُ وَ أَنْتَ مَذْمُومٌ فَقَالَ اَلْأَشْعَثُ إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَيْهِ راجِعُون فَقَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ ع أَ تَدْرِي مَا تَأْوِيلُهَا فَقَالَ اَلْأَشْعَثُ لَأَنْتَ غَايَةُ اَلْعِلْمِ وَ مُنْتَهَاهُ فَقَالَ ع أَمَّا قَوْلُكَ إِنّا لِلّهِ فَإِقْرَارٌ مِنْكَ بِالْمُلْكِ وَ أَمَّا قَوْلُكَ وَ إِنّا إِلَيْهِ…
امیر المومنین علی علیه السلام در تسلیت به اشعث بن قیس که برادرش عبد الرحمن مرده بود چنین فرمود: اگر بیتابی نمایی حق عبد الرحمن است که ادا کرده ای و اگر شکیبایی ورزی حق الهی است که ادا کرده ای؛ پس اگر در این مصیبت شکیبایی پیش گیری قضای الهی بر تو رفته و تو قابل ستایشی و اگر بیتابی کنی قضای الهی بر تو جاری گشته و تو قابل سرزنشی. اشعث گفت: « / انا لله و انا الیه راجعون / ». امیر المومنین علیه السلام فرمود: می دانی تاویل این آیه چیست؟ اشعث گفت: تو پایان دانش و نهایت آنی حضرت فرمود: اما اینکه گفتی: «انا لله» اعتراف به ملک خداست و اینکه گفتی: « / و انا الیه راجعون / »اعتراف به مرگ و نابودی خود است.
وَ رَكِبَ يَوْماً فَمَشَى مَعَهُ قَوْمٌ فَقَالَ ع لَهُمْ أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ مَشْيَ اَلْمَاشِي مَعَ اَلرَّاكِبِ مَفْسَدَةٌ لِلرَّاكِبِ وَ مَذَلَّةٌ لِلْمَاشِي اِنْصَرِفُوا .
روزی حضرت علی علیه السلام سوار شده و گروهی پیاده او را همراهی می کردند. حضرت به آنان فرمود: آیا نمی دانید که سواره را پیاده همراهی کردن مایه فساد سواره و موجب خواری پیاده است؟ باز گردید
وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ اَلسُّنَّةِ وَ اَلْبِدْعَةِ وَ اَلْفُرْقَةِ وَ اَلْجَمَاعَةِ فَقَالَ ع أَمَّا اَلسُّنَّةُ فَسُنَّةُ رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ أَمَّا اَلْبِدْعَةُ فَمَا خَالَفَهَا وَ أَمَّا اَلْفُرْقَةُ فَأَهْلُ اَلْبَاطِلِ وَ إِنْ كَثُرُوا وَ أَمَّا اَلْجَمَاعَةُ فَأَهْلُ اَلْحَقِّ وَ إِنْ قَلُّوا وَ قَالَ ص لاَ يَرْجُو اَلْعَبْدُ إِلاَّ رَبَّهُ وَ لاَ يَخَافُ إِلاَّ ذَنْبَهُ وَ لاَ يَسْتَحِي اَلْعَالِمُ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ اَللَّهُ أَعْلَمُ وَ اَلصَّبْرُ مِنَ اَلْإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ اَلرَّأْسِ مِنَ اَلْجَسَدِ .
مردی از امیر المومنین علی علیه السلام در باره سنت، بدعت، فرقت و جماعت پرسید. حضرت در پاسخ فرمود: اما سنت، همان روش رسول خدا صلی الله علیه و آله است. و اما بدعت، هر چیزی است که بر خلاف آن روش پیامبر باشد. و اما فرقت، اهل باطل اند گرچه بسیار باشند. و اما جماعت، اهل حق اند گرچه اندک باشند. و فرمود: صلی الله علیه و آله در متن چنین است : بنده فقط به پروردگارش امید می بندد و فقط از گناه خود ترسان می شود و هر گاه از دانشمندی سوال کنند و او پاسخ آن را نداند شرمش نمی آید که بگوید: «خدا داناترست». جایگاه شکیبایی نسبت به ایمان، چون جایگاه سر نسبت به پیکر است.
إِنَّ لِأَهْلِ اَلدِّينِ عَلاَمَاتٍ يُعْرَفُونَ بِهَا صِدْقَ اَلْحَدِيثِ وَ أَدَاءَ اَلْأَمَانَةِ وَ وَفَاءً بِالْعَهْدِ وَ صِلَةً لِلْأَرْحَامِ وَ رَحْمَةً لِلضُّعَفَاءِ وَ قِلَّةَ مُؤَاتَاةٍ لِلنِّسَاءِ وَ بَذْلَ اَلْمَعْرُوفِ وَ حُسْنَ اَلْخُلُقِ وَ سَعَةَ اَلْحِلْمِ وَ اِتِّبَاعَ اَلْعِلْمِ وَ مَا يُقَرِّبُ مِنَ اَللَّهِ زُلْفَى فَ طُوبى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ
برای افراد دیندار نشانه هایی است که به وسیله آنها شناخته شوند: راستگویی، گزاردن امانت، وفای به عهد، صله رحم، مهربانی به ناتوانان، کمتر مطیع زنان شدن، نیکی کردن، خوش اخلاق بودن، بردباری بسیار، پیروی از دانش و آنچه به خدا نزدیک می کند. خوشا به حال اینان و سرانجام نیکشان.
اِبْنُ آدَمَ أَشْبَهُ شَيْ ءٍ بِالْمِعْيَارِ إِمَّا نَاقِصٌ بِجَهْلٍ أَوْ رَاجِحٌ بِعِلْمٍ.
آدمی زاده شبیه ترین چیزی است به ترازو که یا در اثر نادانی سبک شود و یا در اثر دانایی سنگین گردد.
مَنْ كَسَاهُ اَلْعِلْمُ ثَوْبَهُ اِخْتَفَى عَنِ اَلنَّاسِ عَيْبُهُ.
دانش به هر کس لباس بپوشاند عیب آن شخصی از دیده مردم مخفی ماند.
مَا أَعْجَبَ هَذَا اَلْإِنْسَانَ مَسْرُورٌ بِدَرْكِ مَا لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ مَحْزُونٌ عَلَى فَوْتِ مَا لَمْ يَكُنْ لِيُدْرِكَهُ وَ لَوْ أَنَّهُ فَكَّرَ لَأَبْصَرَ وَ عَلِمَ أَنَّهُ مُدَبَّرٌ وَ أَنَّ اَلرِّزْقَ عَلَيْهِ مُقَدَّرٌ وَ لاَقْتَصَرَ عَلَى مَا تَيَسَّرَ وَ لَمْ يَتَعَرَّضْ لِمَا تَعَسَّرَ .
چه شگفت آور این انسان به دریافت آنچه از دستش نمی رود شادمان است و بر از دست دادن آنچه دیگر به دست نمی آید غمگین است و اگر فکرش را به کار می انداخت حتما تشخیص می داد و می دانست که تدبیر او شده و روزی او مقدر است و با این دیدگاه به کاری می پرداخت که برایش امکان پذیر و هموار است و دیگر به دنبال کاری که برای او دشوار و طاقت فرساست نمی رفت.
إِذَا حَضَرَتْ بَلِيَّةٌ فَاجْعَلُوا أَمْوَالَكُمْ دُونَ أَنْفُسِكُمْ وَ إِذَا نَزَلَتْ نَازِلَةٌ فَاجْعَلُوا أَنْفُسَكُمْ دُونَ دِينِكُمْ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَلْهَالِكَ مَنْ هَلَكَ دِينُهُ وَ اَلْحَرِيبَ مَنْ سُلِبَ دِينَهُ أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ فَقْرَ بَعْدَ اَلْجَنَّةِ وَ لاَ غِنَى بَعْدَ اَلنَّارِ .
هر گاه بلایی فرا رسد مال خود را فدای جانتان سازید و هر گاه مساله ای دینتان را تهدید کرد جان خود را فدای دینتان نمایید و این را بدانید که آن کس هلاک شده که دینیش از دست برود و آن کس غارت شده به شمار می آید که دینش ربوده شده است. هان پس از به دست آوردن بهشت فقری نیست و پس از دوزخ، توانگری نیست.
إِنَّ مِنْ حَقِيقَةِ اَلْإِيمَانِ أَنْ يُؤْثِرَ اَلْعَبْدُ اَلصِّدْقَ حَتَّى نَفَرَ عَنِ اَلْكَذِبِ حَيْثُ يَنْفَعُ وَ لاَ يَعْدُ يَعْدُوَ اَلْمَرْءُ بِمَقَالَتِهِ عِلْمَهُ.
به راستی، از حقیقت ایمان آن است که بنده راستگویی را شیوه خود سازد تا از دروغ-در آنجا هم که سود دارد-نفرت داشته باشد. و نباید مرد با گفتار خود به شمارش علم خود پردازد.
رُوَيْدَكَ لاَ تَشْهَرْ وَ أَخْفِ شَخْصَكَ لاَ تُذْكَرْ تَعَلَّمْ تَعْلَمْ وَ اُصْمُتْ تَسْلَمْ لاَ عَلَيْكَ إِذَا عَرَّفَكَ دِينَهُ لاَ تَعْرِفُ اَلنَّاسَ وَ لاَ يَعْرِفُونَكَ.
حضرت علی علیه السلام به کمیل، فرمود: آرام باش، خود را مشهور منما. خود را نهان ساز تا زبانزد مردم نشوی. دنبال یادگیری باش تا یادگیری. سکوت اختیار کن تا سالم مانی. وقتی که خدا تو را با دین خود آشنا ساخت، باکی نیست که تو با مردم آشنا نباشی و آنان نیز با تو آشنا نباشند.
