وَ قَالَ ع لِلْأَشْعَثِ يُعَزِّيهِ بِأَخِيهِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ إِنْ جَزِعْتَ فَحَقَّ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ وَفَيْتَ وَ إِنْ صَبَرْتَ فَحَقَّ اَللَّهِ أَدَّيْتَ عَلَى أَنَّكَ إِنْ صَبَرْتَ جَرَى عَلَيْكَ اَلْقَضَاءُ وَ أَنْتَ مَحْمُودٌ وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَى عَلَيْكَ اَلْقَضَاءُ وَ أَنْتَ مَذْمُومٌ فَقَالَ اَلْأَشْعَثُ إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَيْهِ راجِعُون فَقَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ ع أَ تَدْرِي مَا تَأْوِيلُهَا فَقَالَ اَلْأَشْعَثُ لَأَنْتَ غَايَةُ اَلْعِلْمِ وَ مُنْتَهَاهُ فَقَالَ ع أَمَّا قَوْلُكَ إِنّا لِلّهِ فَإِقْرَارٌ مِنْكَ بِالْمُلْكِ وَ أَمَّا قَوْلُكَ وَ إِنّا إِلَيْهِ…
امیر المومنین علی علیه السلام در تسلیت به اشعث بن قیس که برادرش عبد الرحمن مرده بود چنین فرمود: اگر بیتابی نمایی حق عبد الرحمن است که ادا کرده ای و اگر شکیبایی ورزی حق الهی است که ادا کرده ای؛ پس اگر در این مصیبت شکیبایی پیش گیری قضای الهی بر تو رفته و تو قابل ستایشی و اگر بیتابی کنی قضای الهی بر تو جاری گشته و تو قابل سرزنشی. اشعث گفت: « / انا لله و انا الیه راجعون / ». امیر المومنین علیه السلام فرمود: می دانی تاویل این آیه چیست؟ اشعث گفت: تو پایان دانش و نهایت آنی حضرت فرمود: اما اینکه گفتی: «انا لله» اعتراف به ملک خداست و اینکه گفتی: « / و انا الیه راجعون / »اعتراف به مرگ و نابودی خود است.
وَ رَكِبَ يَوْماً فَمَشَى مَعَهُ قَوْمٌ فَقَالَ ع لَهُمْ أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ مَشْيَ اَلْمَاشِي مَعَ اَلرَّاكِبِ مَفْسَدَةٌ لِلرَّاكِبِ وَ مَذَلَّةٌ لِلْمَاشِي اِنْصَرِفُوا .
روزی حضرت علی علیه السلام سوار شده و گروهی پیاده او را همراهی می کردند. حضرت به آنان فرمود: آیا نمی دانید که سواره را پیاده همراهی کردن مایه فساد سواره و موجب خواری پیاده است؟ باز گردید
اَلْأُمُورُ ثَلاَثَةٌ أَمْرٌ بَانَ لَكَ رُشْدُهُ فَاتَّبِعْهُ وَ أَمْرٌ بَانَ لَكَ غَيُّهُ فَاجْتَنِبْهُ وَ أَمْرٌ أَشْكَلَ عَلَيْكَ فَرَدَدْتَهُ إِلَى عَالِمِهِ .
کارها بر سه گونه اند: کاری که درستی آن بر تو آشکار است، پس پیرو آن باش و کاری که گمراهی آن بر تو روشن است، پس از آن دوری گزین و کاری که حکم آن بر تو مشکل است، پس آن را به کارشناسش بسپار.
وَ قَالَ لَهُ جَابِرٌ يَوْماً كَيْفَ أَصْبَحْتَ يَا أَمِيرَ اَلْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ ع أَصْبَحْنَا وَ بِنَا مِنْ نِعَمِ اَللَّهِ رَبِّنَا مَا لاَ نُحْصِيهِ مَعَ كَثْرَةِ مَا نَعْصِيهِ فَلاَ نَدْرِي مَا نَشْكُرُ أَ جَمِيلَ مَا يَنْشُرُ أَمْ قَبِيحَ مَا يَسْتُرُ .
روزی جابر به امیر المومنین علی علیه السلام عرض نمود: یا امیر المومنین امروز چگونه صبح کردی؟ حضرت در پاسخ فرمود: صبح کردیم در حالی که نعمت الهی بر ما بی شمار بود و گناهان ما فراوان و نمی دانیم شکر کدام را به جای آریم آیا شکر خوبیها و خوش نامیهایی که از ما معروف ساخته یا بر پرده پوشی بر زشتی هایی که از ما رخ داده؟
وَ عَزَّى عَبْدَ اَللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ عَنْ مَوْلُودٍ صَغِيرٍ مَاتَ لَهُ فَقَالَ ع لَمُصِيبَةٌ فِي غَيْرِكَ لَكَ أَجْرُهَا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ مُصِيبَةٍ فِيكَ لِغَيْرِكَ ثَوَابُهَا فَكَانَ لَكَ اَلْأَجْرُ لاَ بِكَ وَ حَسُنَ لَكَ اَلْعَزَاءُ لاَ عَنْكَ وَ عَوَّضَكَ اَللَّهُ عَنْهُ مِثْلَ اَلَّذِي عَوَّضَهُ مِنْكَ .
امیر المومنین علی علیه السلام در تسلیت به عبد الله بن عباس که نوزادش مرده بود، فرمود: آن مصیبتی که بر دیگری نازل شود و اجرش نصیب تو گردد در نظر من خوشتر است از مصیبتی که بر تو نازل شود و اجر آن نصیب دیگری گردد؛ پس اجر نصیب تو باد نه برای تو عزا به تو نیکو باد نه عزاداری بر تو و خداوند همان گونه که او را از تو عوض داده، عوض او را به تو نیز ارزانی نماید.
وَ قِيلَ لَهُ مَا اَلتَّوْبَةُ اَلنَّصُوحُ فَقَالَ ع نَدَمٌ بِالْقَلْبِ وَ اِسْتِغْفَارٌ بِاللِّسَانِ وَ اَلْقَصْدُ عَلَى أَنْ لاَ يَعُودَ .
به امیر المومنین علی علیه السلام عرض شد: توبه نصوح چیست؟ امام علیه السلام فرمود: پشیمانی به دل و طلب آمرزش به زبان و تصمیم قطعی به عدم بازگشت به گناه.
إِنَّكُمْ مَخْلُوقُونَ اِقْتِدَاراً وَ مَرْبُوبُونَ اِقْتِسَاراً وَ مُضَمَّنُونَ أَجْدَاثاً وَ كَائِنُونَ رُفَاتاً وَ مَبْعُوثُونَ أَفْرَاداً وَ مَدِينُونَ حِسَاباً فَرَحِمَ اَللَّهُ عَبْداً اِقْتَرَفَ فَاعْتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ عُبِّرَ فَاعْتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَازْدَجَرَ وَ أَجَابَ فَأَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ وَ اِقْتَدَى فَاحْتَذَى فَبَاحَثَ طَلَباً وَ نَجَا هَرَباً وَ أَفَادَ ذَخِيرَةً وَ أَطَابَ سَرِيرَةً وَ تَأَهَّبَ لِلْمَعَادِ وَ اِسْتَظْهَرَ بِالزَّادِ لِيَوْمِ رَحِيلِهِ وَ وَجْهِ سَبِيلِهِ وَ حَالِ حَاجَتِهِ وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ فَقَدَّمَ أَمَامَهُ لِدَارِ…
شما به قدرت قاهره خدا خلق شده اید و نابدلخواه پروریده اویید و در گورها خواهید رفت و خاک خواهید گشت و در روز قیامت تنها و بی کس از گورها بیرون می آیید و حساب پس می دهید و رحمت خدا نصیب کسی باد که چون گناهی کرد به گناه خویش اعتراف نماید و از سرانجام کار خود بیمناک گردد و کردار پیشه سازد و از عقوبت پروردگار به هراس افتد و به اطاعت شتابد. چون اندرزش دهند، اندرز پذیر باشد و چون بر حذرش دارند، حذر نماید و بازآید و باز گردد و توبه کند و از مقتدای خود پیروی نماید و گام بر جای پای ایشان نهد و به کاوش پردازد و از دست گناه بگریزد و نجات یابد و زاد راه مهیا نماید و باطن خویش را پاکیزه سازد و برای روز معاد، آماده باش به سر برد و برای روزی که از این جهان کوچ می کند و به آن راه پرخطر گام می نهد و برای…
اِتَّقُوا اَللَّهَ تَقِيَّةَ مَنْ شَمَّرَ تَجْرِيداً وَ جَدَّ تَشْمِيراً وَ اِنْكَمَشَ فِي مَهَلٍ وَ أَشْفَقَ فِي وَجَلٍ وَ نَظَرَ فِي كَرَّةِ اَلْمَوْئِلِ وَ عَاقِبَةِ اَلْمَصِيرِ وَ مَغَبَّةِ اَلْمَرْجِعِ فَكَفَى بِاللَّهِ مُنْتَقِماً وَ نَصِيراً وَ كَفَى بِالْجَنَّةِ ثَوَاباً وَ نَوَالاً وَ كَفَى بِالنَّارِ عِقَاباً وَ نَكَالاً وَ كَفَى بِكِتَابِ اَللَّهِ حَجِيجاً وَ خَصِيماً .
از خدا پروا نمایید چونان کسی که دامن به کمر زده و خود را از علایق پیراسته ساخته و شتابان کوشیده و در مهلت تعیین شده از پای نشسته و در وحشتگاه دنیا ترسان و لرزان است و در فراوانی ثروت و سرانجام سرنوشت و به آنجا که جایگاه بازگشت اوست نگریسته است. خدا برای گرفتن انتقام و یاری رساندن بس است و بهشت برای دستیابی به ثواب و پاداش کفایت می نماید و جهنم برای شکنجه و کیفر دیدن کافی است. و قرآن خدا برای ارایه حجت و مجاب ساختن دشمن کافی است.
وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ اَلسُّنَّةِ وَ اَلْبِدْعَةِ وَ اَلْفُرْقَةِ وَ اَلْجَمَاعَةِ فَقَالَ ع أَمَّا اَلسُّنَّةُ فَسُنَّةُ رَسُولِ اَللَّهِ ص وَ أَمَّا اَلْبِدْعَةُ فَمَا خَالَفَهَا وَ أَمَّا اَلْفُرْقَةُ فَأَهْلُ اَلْبَاطِلِ وَ إِنْ كَثُرُوا وَ أَمَّا اَلْجَمَاعَةُ فَأَهْلُ اَلْحَقِّ وَ إِنْ قَلُّوا وَ قَالَ ص لاَ يَرْجُو اَلْعَبْدُ إِلاَّ رَبَّهُ وَ لاَ يَخَافُ إِلاَّ ذَنْبَهُ وَ لاَ يَسْتَحِي اَلْعَالِمُ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ اَللَّهُ أَعْلَمُ وَ اَلصَّبْرُ مِنَ اَلْإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ اَلرَّأْسِ مِنَ اَلْجَسَدِ .
مردی از امیر المومنین علی علیه السلام در باره سنت، بدعت، فرقت و جماعت پرسید. حضرت در پاسخ فرمود: اما سنت، همان روش رسول خدا صلی الله علیه و آله است. و اما بدعت، هر چیزی است که بر خلاف آن روش پیامبر باشد. و اما فرقت، اهل باطل اند گرچه بسیار باشند. و اما جماعت، اهل حق اند گرچه اندک باشند. و فرمود: صلی الله علیه و آله در متن چنین است : بنده فقط به پروردگارش امید می بندد و فقط از گناه خود ترسان می شود و هر گاه از دانشمندی سوال کنند و او پاسخ آن را نداند شرمش نمی آید که بگوید: «خدا داناترست». جایگاه شکیبایی نسبت به ایمان، چون جایگاه سر نسبت به پیکر است.
وَ قَالَ لَهُ رَجُلٌ أَوْصِنِي فَقَالَ ع أُوصِيكَ أَنْ لاَ يَكُونَنَّ لِعَمَلِ اَلْخَيْرِ عِنْدَكَ غَايَةٌ فِي اَلْكَثْرَةِ وَ لاَ لِعَمَلِ اَلْإِثْمِ عِنْدَكَ غَايَةٌ فِي اَلْقِلَّةِ .
مردی به امیر المومنین علی علیه السلام عرض کرد: به من سفارش فرمای. حضرت فرمود: تو را سفارش می کنم به این که هرگز کار نیک خود را بسیار مشمار و گناه خود را-هر چه باشد-کم مگیر.
وَ قَالَ لَهُ آخَرُ أَوْصِنِي فَقَالَ ع لاَ تُحَدِّثْ نَفْسَكَ بِفَقْرٍ وَ لاَ طُولِ عُمُرٍ .
مردی دیگر اندرزی خواست، امیر المومنین علی علیه السلام فرمود: به خود تلقین تنگدستی منما و نوید طول عمر به خود مده.
إِنَّ لِأَهْلِ اَلدِّينِ عَلاَمَاتٍ يُعْرَفُونَ بِهَا صِدْقَ اَلْحَدِيثِ وَ أَدَاءَ اَلْأَمَانَةِ وَ وَفَاءً بِالْعَهْدِ وَ صِلَةً لِلْأَرْحَامِ وَ رَحْمَةً لِلضُّعَفَاءِ وَ قِلَّةَ مُؤَاتَاةٍ لِلنِّسَاءِ وَ بَذْلَ اَلْمَعْرُوفِ وَ حُسْنَ اَلْخُلُقِ وَ سَعَةَ اَلْحِلْمِ وَ اِتِّبَاعَ اَلْعِلْمِ وَ مَا يُقَرِّبُ مِنَ اَللَّهِ زُلْفَى فَ طُوبى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ
برای افراد دیندار نشانه هایی است که به وسیله آنها شناخته شوند: راستگویی، گزاردن امانت، وفای به عهد، صله رحم، مهربانی به ناتوانان، کمتر مطیع زنان شدن، نیکی کردن، خوش اخلاق بودن، بردباری بسیار، پیروی از دانش و آنچه به خدا نزدیک می کند. خوشا به حال اینان و سرانجام نیکشان.
