قال الإمام عليّ عليه السلام:
إِنَّ اَللَّهَ اِبْتَدَأَ اَلْأُمُورَ فَاصْطَفَى لِنَفْسِهِ مِنْهَا مَا شَاءَ وَ اِسْتَخْلَصَ مِنْهَا مَا أَحَبَّ فَكَانَ مِمَّا أَحَبَّ أَنَّهُ اِرْتَضَى اَلْإِيمَانَ فَاشْتَقَّهُ مِنِ اِسْمِهِ فَنَحَلَهُ مَنْ أَحَبَّ مِنْ خَلْقِهِ ثُمَّ بَيَّنَهُ فَسَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ وَ أَعَزَّ أَرْكَانَهُ عَلَى مَنْ جَانَبَهُ وَ جَعَلَهُ عِزّاً لِمَنْ وَالاَهُ وَ أَمْناً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ هُدًى لِمَنِ اِئْتَمَّ بِهِ وَ زِينَةً لِمَنْ تَحَلَّى بِهِ وَ دِيناً لِمَنِ اِنْتَحَلَهُ وَ عِصْمَةً لِمَنِ اِعْتَصَمَ بِهِ وَ حَبْلاً لِمَنِ اِسْتَمْسَكَ بِهِ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ وَ شَرَفاً لِمَنْ عَرَفَهُ وَ حِكْمَةً لِمَنْ نَطَقَ بِهِ وَ نُوراً لِمَنِ اِسْتَضَاءَ بِهِ وَ حُجَّةً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ وَ فَلْجاً لِمَنْ حَاجَّ بِهِ وَ عِلْماً لِمَنْ وَعَى وَ حَدِيثاً لِمَنْ رَوَى وَ حُكْماً لِمَنْ قَضَى وَ حِلْماً لِمَنْ حَدَّثَ وَ لُبّاً لِمَنْ تَدَبَّرَ وَ فَهْماً لِمَنْ تَفَكَّرَ وَ يَقِيناً لِمَنْ عَقَلَ وَ بَصِيرَةً لِمَنْ عَزَمَ وَ آيَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ عِبْرَةً لِمَنِ اِتَّعَظَ وَ نَجَاةً لِمَنْ آمَنَ بِهِ وَ مَوَدَّةً مِنَ اَللَّهِ لِمَنْ صَلَحَ وَ زُلْفَى لِمَنِ اِرْتَقَبَ وَ ثِقَةً لِمَنْ تَوَكَّلَ وَ رَاحَةً لِمَنْ فَوَّضَ وَ صِبْغَةً لِمَنْ أَحْسَنَ وَ خَيْراً لِمَنْ سَارَعَ وَ جُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ وَ لِبَاساً لِمَنِ اِتَّقَى وَ تَطْهِيراً لِمَنْ رَشَدَ وَ أَمَنَةً لِمَنْ أَسْلَمَ وَ رُوحاً لِلصَّادِقِينَ فَالْإِيمَانُ أَصْلُ اَلْحَقِّ وَ أَصْلُ اَلْحَقِّ سَبِيلُهُ اَلْهُدَى وَ صِفَتُهُ اَلْحُسْنَى وَ مَأْثُرَتُهُ اَلْمَجْدُ فَهُوَ أَبْلَجُ اَلْمِنْهَاجِ مُشْرِقُ اَلْمَنَارِ مُضِي ءُ اَلْمَصَابِيحِ رَفِيعُ اَلْغَايَةِ يَسِيرُ اَلْمِضْمَارِ جَامِعُ اَلْحَلْبَةِ مُتَنَافِسُ اَلسُّبْقَةِ قَدِيمُ اَلْعِدَّةِ كَرِيمُ اَلْفُرْسَانِ اَلصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ وَ اَلْعِفَّةُ مَصَابِيحُهُ وَ اَلْمَوْتُ غَايَتُهُ وَ اَلدُّنْيَا مِضْمَارُهُ وَ اَلْقِيَامَةُ حَلْبَتُهُ وَ اَلْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ وَ اَلنَّارُ نَقِمَتُهُ وَ اَلتَّقْوَى عُدَّتُهُ وَ اَلْمُحْسِنُونَ فُرْسَانُهُ فَبِالْإِيمَانِ يُسْتَدَلُّ عَلَى اَلصَّالِحَاتِ وَ بِالصَّالِحَاتِ يُعْمَرُ اَلْفِقْهُ وَ بِالْفِقْهِ يُرْهَبُ اَلْمَوْتُ وَ بِالْمَوْتِ تُخْتَمُ اَلدُّنْيَا وَ بِالدُّنْيَا تَحْذُو اَلْآخِرَةُ وَ بِالْقِيَامَةِ تُزْلَفُ اَلْجَنَّةُ وَ اَلْجَنَّةُ حَسْرَةُ أَهْلِ اَلنَّارِ وَ اَلنَّارُ مَوْعِظَةُ اَلتَّقْوَى وَ اَلتَّقْوَى سِنْخُ اَلْإِحْسَانِ وَ اَلتَّقْوَى غَايَةٌ لاَ يَهْلِكُ مَنْ تَبِعَهَا وَ لاَ يَنْدَمُ مَنْ يَعْمَلُ بِهَا لِأَنَّ بِالتَّقْوَى فَازَ اَلْفَائِزُونَ وَ بِالْمَعْصِيَةِ خَسِرَ اَلْخَاسِرُونَ فَلْيَزْدَجِرْ أُولُو اَلنُّهَى وَ لْيَتَذَكَّرْ أَهْلُ اَلتَّقْوَى فَالْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى اَلصَّبْرِ وَ اَلْيَقِينِ وَ اَلْعَدْلِ وَ اَلْجِهَادِ فَالصَّبْرُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى اَلشَّوْقِ وَ اَلشَّفَقِ وَ اَلزُّهْدِ وَ اَلتَّرَقُّبِ فَمَنِ اِشْتَاقَ إِلَى اَلْجَنَّةِ سَلاَ عَنِ اَلشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ اَلنَّارِ رَجَعَ عَنِ اَلْحُرُمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِي اَلدُّنْيَا هَانَتْ عَلَيْهِ اَلْمُصِيبَاتُ وَ مَنِ اِرْتَقَبَ اَلْمَوْتَ سَارَعَ إِلَى اَلْخَيْرَاتِ وَ اَلْيَقِينُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى تَبْصِرَةِ اَلْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ اَلْحِكْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ اَلْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ اَلْأَوَّلِينَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِي اَلْفِطْنَةِ تَأَوَّلَ اَلْحِكْمَةَ وَ مَنْ تَأَوَّلَ اَلْحِكْمَةَ عَرَفَ اَلْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ اَلْعِبْرَةَ عَرَفَ اَلسُّنَّةَ وَ مَنْ عَرَفَ اَلسُّنَّةَ فَكَأَنَّمَا عَاشَ فِي اَلْأَوَّلِينَ وَ اَلْعَدْلُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى غَائِصِ اَلْفَهْمِ وَ غَمْرَةِ اَلْعِلْمِ وَ زَهْرَةِ اَلْحُكْمِ وَ رَوْضَةِ اَلْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ فَسَّرَ جَمِيعَ اَلْعِلْمِ وَ مَنْ عَرَفَ اَلْحُكْمَ لَمْ يَضِلَّ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ يُفَرِّطْ أَمْرَهُ وَ عَاشَ بِهِ فِي اَلنَّاسِ حَمِيداً وَ اَلْجِهَادُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى اَلْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْيِ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ اَلصِّدْقِ عِنْدَ اَلْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ اَلْفَاسِقِينَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظَهْرَ اَلْمُؤْمِنِ وَ مَنْ نَهَى عَنِ اَلْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أَنْفَ اَلْكَافِرِينَ وَ مَنْ صَدَقَ فِي اَلْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَيْهِ وَ مَنْ شَنَأَ اَلْفَاسِقِينَ غَضِبَ لِلَّهِ وَ مَنْ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اَللَّهُ لَهُ فَذَلِكَ اَلْإِيمَانُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ اَلْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى اَلْفِسْقِ وَ اَلْغُلُوِّ وَ اَلشَّكِّ وَ اَلشُّبْهَةِ . فَالْفِسْقُ مِنْ ذَلِكَ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ اَلْجَفَاءِ وَ اَلْعَمَى وَ اَلْغَفْلَةِ وَ اَلْعُتُوِّ فَمَنْ جَفَا حَقَّرَ اَلْمُؤْمِنَ وَ مَقَتَ اَلْفُقَهَاءَ وَ أَصَرَّ عَلَى اَلْحِنْثِ وَ مَنْ عَمِيَ نَسِيَ اَلذِّكْرَ فَبَذَا خُلُقُهُ وَ بَارَزَ خَالِقَهُ وَ أَلَحَّ عَلَيْهِ اَلشَّيْطَانُ وَ مَنْ غَفَلَ جَنَى عَلَى نَفْسِهِ وَ اِنْقَلَبَ عَلَى ظَهْرِهِ وَ حَسِبَ غَيَّهُ رُشْداً وَ غَرَّتْهُ اَلْأَمَانِيُّ وَ أَخَذَتْهُ اَلْحَسْرَةُ إِذَا اِنْقَضَى اَلْأَمْرُ وَ اِنْكَشَفَ عَنْهُ اَلْغِطَاءُ وَ بَدَا لَهُ مِنَ اَللَّهِ مَا لَمْ يَكُنْ يَحْتَسِبُ وَ مَنْ عَتَا عَنْ أَمْرِ اَللَّهِ شَكَّ وَ مَنْ شَكَّ تَعَالَى اَللَّهُ عَلَيْهِ ثُمَّ أَذَلَّهُ بِسُلْطَانِهِ وَ صَغَّرَهُ بِجَلاَلِهِ كَمَا فَرَّطَ فِي حَيَاتِهِ وَ اِغْتَرَّ بِرَبِّهِ اَلْكَرِيمِ وَ اَلْغُلُوُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى اَلتَّعَمُّقِ وَ اَلتَّنَازُعِ وَ اَلزَّيْغِ وَ اَلشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يَنْتَهِ إِلَى اَلْحَقِّ وَ لَمْ يَزِدْهُ إِلاَّ غَرَقاً فِي اَلْغَمَرَاتِ لاَ تَنْحَسِرُ عَنْهُ فِتْنَةٌ إِلاَّ غَشِيَتْهُ أُخْرَى فَهُوَ يَهْوِي فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ وَ مَنْ نَازَعَ وَ خَاصَمَ وَقَعَ بَيْنَهُمُ اَلْفَشَلُ وَ بَلِيَ أَمْرُهُمْ مِنْ طُولِ اَللَّجَاجِ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ اَلْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ اَلسَّيِّئَةُ وَ سَكِرَ سُكْرَ اَلضَّلاَلِ وَ مَنْ شَاقَّ اِعْوَرَّتْ عَلَيْهِ طُرُقُهُ وَ اِعْتَرَضَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ مَخْرَجُهُ وَ حَرِيٌّ أَنْ يُنْزَعَ مِنْ دِينِهِ مَنِ اِتَّبَعَ غَيْرَ سَبِيلِ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ اَلشَّكُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى اَلْمِرْيَةِ وَ اَلْهَوْلِ وَ اَلتَّرَدُّدِ وَ اَلاِسْتِسْلاَمِ فَبِأَيِّ آلاَءِ رَبِّكَ يَتَمَارَى اَلْمُمْتَرُونَ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِي دِينِهِ سَبَقَهُ اَلْأَوَّلُونَ وَ أَدْرَكَهُ اَلْآخَرُونَ وَ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ اَلشَّيَاطِينِ وَ مَنِ اِسْتَسْلَمَ لِهَلَكَةِ اَلدُّنْيَا وَ اَلْآخِرَةِ هَلَكَ فِيهِمَا وَ مَنْ نَجَا مِنْ ذَلِكَ فَبِفَضْلِ اَلْيَقِينِ وَ اَلشُّبْهَةُ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى اَلْإِعْجَابِ بِالزِّينَةِ وَ تَسْوِيلِ اَلنَّفْسِ وَ تَأَوُّلِ اَلْعِوَجِ وَ لَبْسِ اَلْحَقِّ بِالْبَاطِلِ وَ ذَلِكَ أَنَّ اَلزِّينَةَ تَصْدِفُ عَنِ اَلْبَيِّنَةِ وَ تَسْوِيلَ اَلنَّفْسِ تُقْحِمُ إِلَى اَلشَّهْوَةِ وَ اَلْعِوَجَ يَمِيلُ بِصَاحِبِهِ مَيْلاً عَظِيماً وَ اَللَّبْسَ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ فَذَلِكَ اَلْكُفْرُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ اَلنِّفَاقُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى اَلْهَوَى وَ اَلْهُوَيْنَا وَ اَلْحَفِيظَةِ وَ اَلطَّمَعِ وَ اَلْهَوَى مِنْ ذَلِكَ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى اَلْبَغْيِ وَ اَلْعُدْوَانِ وَ اَلشَّهْوَةِ وَ اَلْعِصْيَانِ فَمَنْ بَغَى كَثُرَتْ غَوَائِلُهُ وَ تَخَلَّى عَنْهُ وَ نُصِرَ عَلَيْهِ وَ مَنِ اِعْتَدَى لَمْ تُؤْمَنْ بَوَائِقُهُ وَ لَمْ يَسْلَمْ قَلْبُهُ وَ مَنْ لَمْ يَعْذِلْ نَفْسَهُ عَنِ اَلشَّهَوَاتِ خَاضَ فِي اَلْحَسَرَاتِ وَ سَبَحَ فِيهَا وَ مَنْ عَصَى ضَلَّ عَمْداً بِلاَ عُذْرٍ وَ لاَ حُجَّةٍ وَ أَمَّا شُعَبُ اَلْهُوَيْنَا فَالْهَيْبَةُ وَ اَلْغِرَّةُ وَ اَلْمُمَاطَلَةُ وَ اَلْأَمَلُ وَ ذَلِكَ أَنَّ اَلْهَيْبَةَ تَرُدُّ عَنِ اَلْحَقِّ وَ اَلاِغْتِرَارَ بِالْعَاجِلِ تَفْرِيطُ اَلْأَجَلِ وَ اَلْمُمَاطَلَةَ مُوَرِّطٌ فِي اَلْعَمَى وَ لَوْ لاَ اَلْأَمَلُ عَلِمَ اَلْإِنْسَانُ حِسَابَ مَا هُوَ فِيهِ وَ لَوْ عَلِمَ حِسَابَ مَا هُوَ فِيهِ مَاتَ خُفَاتاً مِنَ اَلْهَوْلِ وَ اَلْوَجَلِ وَ أَمَّا شُعَبُ اَلْحَفِيظَةِ فَالْكِبْرُ وَ اَلْفَخْرُ وَ اَلْحَمِيَّةُ وَ اَلْعَصَبِيَّةُ فَمَنِ اِسْتَكْبَرَ أَدْبَرَ وَ مَنْ فَخَرَ فَجَرَ وَ مَنْ حَمِيَ أَصَرَّ وَ مَنْ أَخَذَتْهُ اَلْعَصَبِيَّةُ جَارَ فَبِئْسَ اَلْأَمْرُ بَيْنَ إِدْبَارٍ وَ فُجُورٍ وَ إِصْرَارٍ وَ شُعَبُ اَلطَّمَعِ اَلْفَرَحُ وَ اَلْمَرَحُ وَ اَللَّجَاجَةُ وَ اَلتَّكَبُّرُ فَالْفَرَحُ مَكْرُوهٌ عِنْدَ اَللَّهِ وَ اَلْمَرَحُ خُيَلاَءُ وَ اَللَّجَاجَةُ بَلاَءٌ لِمَنِ اِضْطَرَّتْهُ إِلَى حَمْلِ اَلْآثَامِ وَ اَلتَّكَبُّرُ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ شُغُلٌ وَ اِسْتِبْدَالُ اَلَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ فَذَلِكَ اَلنِّفَاقُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ اَللَّهُ قَاهِرٌ فَوْقَ عِبادِهِ الَى ذِكْرُهُ وَ اِسْتَوَتْ بِهِ مِرَّتُهُ وَ اِشْتَدَّتْ قُوَّتُهُ وَ فَاضَتْ بَرَكَتُهُ وَ اِسْتَضَاءَتْ حِكْمَتُهُ وَ فَلَجَتْ حُجَّتُهُ وَ خَلَصَ دِينُهُ وَ حَقَّتْ كَلِمَتُهُ وَ سَبَقَتْ حَسَنَاتُهُ وَ صَفَتْ نِسْبَتُهُ وَ أَقْسَطَتْ مَوَازِينُهُ وَ بَلَغَتْ رِسَالاَتُهُ وَ حَضَرَتْ حَفَظَتُهُ ثُمَّ جَعَلَ اَلسَّيِّئَةَ ذَنْباً وَ اَلذَّنْبَ فِتْنَةً وَ اَلْفِتْنَةَ دَنَساً وَ جَعَلَ اَلْحُسْنَى غَنَماً وَ اَلْعُتْبَى تَوْبَةً وَ اَلتَّوْبَةَ طَهُوراً فَمَنْ تَابَ اِهْتَدَى وَ مَنِ اُفْتُتِنَ غَوَى مَا لَمْ يَتُبْ إِلَى اَللَّهِ وَ يَعْتَرِفْ بِذَنْبِهِ وَ يُصَدِّقْ بِالْحُسْنَى وَ لاَ يَهْلِكُ عَلَى اَللَّهِ إِلاَّ هَالِكٌ فَاللَّهَ اَللَّهَ مَا أَوْسَعَ مَا لَدَيْهِ مِنَ اَلتَّوْبَةِ وَ اَلرَّحْمَةِ وَ اَلْبُشْرَى وَ اَلْحِلْمِ اَلْعَظِيمِ وَ مَا أَنْكَرَ مَا لَدَيْهِ مِنَ اَلْأَنْكَالِ وَ اَلْجَحِيمِ وَ اَلْعِزَّةِ وَ اَلْقُدْرَةِ وَ اَلْبَطْشِ اَلشَّدِيدِ فَمَنْ ظَفِرَ بِطَاعَةِ اَللَّهِ اِخْتَارَ كَرَامَتَهُ وَ مَنْ لَمْ يَزَلْ فِي مَعْصِيَةِ اَللَّهِ ذَاقَ وَبِيلَ نَقِمَتِهِ هُنَالِكَ عُقْبَى اَلدَّارِ.
سخنرانی امیر المومنین علی علیه السلام در بیان ایمان و کفر و ریشه ها و شاخه های آن دو -همانا خدا همه چیز را آغاز کرد و از آنها هر چه را خواست برای خود برگزید و از بین آنها آنچه را دوست داشت ویژه خود ساخت که از جمله آنها که دوست می داشت پسندیدن ایمان بود و ایمان را از نام خودش مشتق ساخت و آن را به هر که از آفریدگانش دوست داشت بخشید، سپس آن را بیان کرد و راههایش را برای کسی که می خواهد به آن درآید هموار ساخت و ارکان آن را در برابر بیگانگان استوار داشت و آن را مایه عزت قرار داد برای کسی که آن را دوست بدارد و پناهگاه برای کسی که به آن داخل شود و وسیله هدایت برای کسی که به آن اقتدا نماید و آرایش برای کسی که به آن آراسته شود و دین برای هر کس که آن را آیین خود سازد و حفاظ برای کسی که پناه جوید و ریسمان برای کسی که چنگ در آن زند و برهان برای کسی که به آن سخن گوید و شرافت برای کسی که آن را بشناسد و حکمت برای کسی که آن را بر زبان آورد و روشنایی برای کسی که از آن روشنی خواهد و حجت برای کسی که آن را دلیل خود سازد و پیروزی برای کسی که به آن احتجاج نماید و دانش برای کسی که آن را بیاموزد و حدیث برای کسی که آن را روایت کند و حکم برای کسی که طبق آن قضاوت نماید و بردباری برای کسی که حادثه ای برایش رخ دهد و عقل ناب برای کسی که تدبیری کند و فهم برای کسی که فکری نماید و یقین برای کسی که عاقلانه گام بردارد و بینایی برای کسی که تصمیمی گیرد و نشانه برای کسی که در پی نشانه باشد و عبرت برای کسی که پند پذیرد و رهایی برای کسی که به آن بگرود و دوستی الهی برای کسی که شایسته آن گردد و وسیله نزدیکی برای کسی که جلو آید و پشتوانه برای کسی که توکل کند و آسایش برای کسی که کارش را به خدا واگذارد و آبرو برای کسی که نیکی نماید و خیر برای کسی که به امور خیریه شتابد و سپر برای کس که شکیبایی ورزد. لباس برای کسی که پارسایی پیشه نماید و پاکسازی برای کسی که ره یافته باشد و امنیت برای کسی که اسلام اختیار کرده باشد و نیز ایمان را جان راستگویانش ساخت؛ پس ایمان ریشه حق است و ریشه حق راهش رستگاری -و ویژگی اش نیکویی و اثرش بزرگواری است. ایمان روشن ترین برنامه است که گلدسته نمایان و چراغهای تابان دارد و هدفش بلند و میدان مسابقه آماده و هموار است فراهم آورنده شهسواران است که هر یک از آنان برای دستیابی به جایزه بر یک دیگر پیشی گیرند. یاورانش دیرین و سوارانش ارجمند است و اعمال نیک علامت آن است و پاکدامنی چراغهایش و مرگ پایانش. دنیا جولانگاه آن است و قیامت جایگاه مسابقه دهندگانش است و بهشت جایزه اش و دوزخ جزای عقب ماندگان آن. تقوی ساز و برگ آن است و نیکوکاران پهلوانانش؛ پس با ایمان به کردارهای نیکو می توان راه یافت و با کردارهای نیک می توان فهم دین را رواج داد و فهم دین، ترس از مرگ در پی دارد و با مرگ دنیا پایان یابد. به دنبال دنیا، آخرت در رسد و به قیامت نزدیکی بهشت احساس شود و بهشت مایه حسرت دوزخیان گردد و دوزخ مایه پند پارسایان و پارسایی ریشه احسان است. پارسایی هدفی است که هر کس دنبال آن رود هلاک نشود و هر کس آن را به کار بندد پشیمان نگردد؛ زیرا در سایه پارسایی است که مردم کامجو، کامیاب شوند و در اثر نافرمانی، زیانکاران زیان بینند؛ پس باید عاقلان از اعمال زشت بازایستند و پارسایان یادآوری پذیرند. ایمان بر چهار پایه استوار است: شکیبایی، یقین، عدل و جهاد. شکیبایی را چهار شاخه است: شوق، بیم، زهد و انتظار؛ پس آن که مشتاق بهشت است شهوتها را فراموش نماید و آن که از آتش دوزخ بیم دارد از محرمات بپرهیزد و آن که در دنیا زهد پیشه نماید تحمل مصیبت ها بر وی آسان گردد و آن که در انتظار مرگ باشد به کارهای نیک شتاب نماید. یقین را چهار شاخه است: بینش هوشمندانه، دریافت حکیمانه، پند پذیری از امور عبرت آمیز و توجه به روش پیشینیان؛ پس هر که هوشمندانه نگرد، حکمت بر وی آشکار گردد و هر که حکمت بر وی آشکار شود، آثار و حوادث عبرت آمیز را بشناسد و هر که عبرت شناس شد، راه و روش زندگی کردن را شناخته و گویی با گذشتگان، درگذشته زندگی کرده است. -عدل را چهار شاخه است: فهم دقیق، دانش عمیق، شکوفایی حکم و گلستان بردباری. هر که خوب فهمید، همه علوم را روشن و تبیین نماید و هر که به حکم شناخت دارد گمراه نشود و هر که بردباری را شعار خود سازد، در کارها تقصیر نکند و در میان مردم با نیکنامی زندگی نماید. جهاد را چهار شاخه است: امر به معروف، نهی از منکر، پایداری در جبهه ها و کینه ورزی با تبهکاران. پس هر که امر به معروف نماید پشت مومن را استوار سازد و هر که نهی از منکر کند پوزه کافران را بر خاک مالد و هر که در جبهه ها پایداری نماید آنچه را بر عهده داشته به انجام رسانده و هر که با تبهکاران کینه ورزد به خاطر خدا خشمگین گشته و هر که به خاطر خدا خشمگین گردد و خدا نیز به خاطر او بر دشمنانش خشم گیرد. این است ایمان و پایه ها و شاخه های آن. کفر بر چهار پایه استوار است: تبهکاری، زیاده روی، شک و شبهه تبهکاری را چهار شاخه است: جفاکاری، کوردلی، غفلت و گردنکشی. پس هر که جفا کند حق مومن را کوچک شمارد و با فقها دشمنی ورزد و بر گناه بزرگ پافشاری نماید. و کسی که کوردل باشد یاد خدا را به فراموشی سپارد و بی شرمی پیشه سازد و با آفریدگارش بستیزد و شیطان او را به ستوه آورد. و هر که غافل باشد بر خود جنایت کند و خود را واژگون سازد و گمراهی خود را رهیابی پندارد و آرزوها او را فریب دهند و چون کار از کار گذشت و پرده از دیدگان او برافتد، دچار حسرت شود و از جانب خدا به او آن رسد که گمان نمی برد. هر که از فرمان خدا سرپیچی نماید به شک دچار گردد و هر که دستخوش شک شد خداوند بر او بزرگی کند. سپس با قدرت خود او را خوار گرداند و با جلال و شکوه خویش وی را حقیر سازد، همان طور که در زندگی خویش کوتاهی کرده و به پروردگار خود مغرور گشت. زیاده روی را چهار شاخه است: مو شکافی در امور بیهوده ، ستیزه جویی، کج دلی، ناسازگاری، هر که در امور بیهوده موشکافی نماید به حق راه نیابد و جز غرقه شدن در گردابها سودی نبرد. از فتنه ای به در نیاید مگر آن که فتنه دیگرش فرا گیرد. -لذا او در امور آشفته ای غوطه ور گشته است. مردمی که با یک دیگر ستیزه و دشمنی کنند ترس و یاس بر آنها سایه افکند و کارشان در اثر لجاجت طولانی مضمحل شود. هر که کج دل شد نیکی را بدی و بدی را نیکی پندارد و سرمست گمراهی شود. هر که ناسازگاری کند راههایش نامعلوم و کارش پیچیده شود و راه بیرون شدن بر او تنگ آید. هر که جز به راه مومنان رود سزایش آن که از دین خود دست بردارد. شک را چهار شاخه است: جدال، ترس، دودلی و خودباختگی. اهل جدال به کدام یک از نعمتهای پروردگارت جدال کنند؟ هر که از کارهایی که در پیش دارد بترسد، پیوسته واپس ماند و هر که به تردید و دودلی گرفتار آید در راه بماند تا گذشتگان بر او پیشی گیرند و آیندگان به او برسند و پایمال سم های شیاطین شود و هر که به هلاکت دنیا و آخرت تن در دهد، هم در دنیا هلاک شود و هم در آخرت و هر که از آن نجات یابد. این توفیق را در سایه یقین یابد. شبهه را چهار شاخه است: دل باختگی در برابر آرایش دنیا ، وسوسه نفس، توجیه کجی و جلوه دادن باطل به صورت حق. و این برای آن است که آرایش از دیدن حقیقت ممانعت می کند و وسوسه نفس انسان را به وادی شهوت پرتاب می نماید و کجی صاحب خود را سخت به بیراهه می برد و جلوه دادن باطل به صورت حق، تیرگیهایی است که روی هم انباشته می شود. این است کفر و پایه ها و شاخه های آن. نفاق را چهار شاخه است: هوس، سهل انگاری در امور دینی ، خشم و طمع. هوس، خودش چهار شاخه دارد: ستم، تجاوز، شهوت و عصیان. هر که ستم کند گرفتاری او زیاد شود و تنها ماند و دشمنانش بر او پیروز شوند. هر که تجاوز کند از شرارتها و بدی هایش ایمن نماند و آرامش دل نصیبش نشود. هر که از شهوت برکنار نباشد در دریای افسوس فرو رود و هر که از روی عمد عصیان نماید، بدون هیچ عذر و دلیلی گمراه شود. -اما شاخه های سهل انگاری در دین: ترس، فریب، تعلل ورزیدن و آرزو. و این از آن روست که ترس، از حق باز دارد، فریب خوردن از دنیای زودگذر موجب کوتاهی در امر آخرت گردد، نتیجه تعلل ورزیدن سرنگون شدن در پرتگاه کوری است. و اگر آرزو نبود، انسان حساب کار خود را می دانست و اگر از حساب کار خود آگاه می شد از ترس و وحشت در جا می مرد. اما شاخه های خشم: خود بزرگ بینی، فخر فروشی، تندی و تعصب. هر که خود بزرگ بین باشد به حق پشت نماید. هر که فخر فروشی کند به فسق و فجور گرفتار شود. هر که تندی نماید بر گناهان اصرار ورزد و هر که تعصب داشته باشد به جور و ستم پردازد؛ پس چه بد خصلتی است خصلتی که نتیجه اش پشت کردن به حق، فسق و فجور و اصرار بر گناه باشد. و شاخه های طمع: شادمانی، خوشگذرانی، خیره سری و تکبر. پس شادمانی نزد خدا خوشایند نیست و خوشگذرانی خود پسندی است و خیره سری بلایی است که آدمی را به کشیدن بار گناهان وادار می سازد و تکبر، سرگرمی و بازی و گرفتاری است که آدمی آنچه را پست تر است به جای چیز بهتر آخرت برگزیده است؛ این است نفاق و پایه ها و شاخه های آن. و خداوند-که یادش والاست-بر بندگان خود تسلط کامل دارد آن خدایی که توانش استوار، قدرتش محکم، برکتش شایان، حکمتش تابان و حجتش پیروز، دینش ناب، سخنش حق، خوش رفتاری هایش پیشاپیش رسیده، نسبتش صاف و روشن، ترازوهایش عادلانه، پیام هایش رسا و محافظانش حاضر و آماده اند. سپس خداوند بدکرداری را گناه و گناه را فتنه و فتنه را پلیدی و چرک دانست. و خوش کرداری را غنیمت و بازگشت از گناه را توبه و توبه را پاک کننده به شمار آورد، پس هر که توبه کرد هدایت یافت و هر که فریب دنیا را خورد گمراه گشت و اگر به درگاه خدا باز نگردد به گناه خویش اعتراف ننماید و بهشت را باور نکند همچنان گمراه به شمار خواهد آمد. و بنا بر سنت الهی کسی به هلاکت نیفتد مگر آن کسی که خودش را هلاک شدنی ساخته است. خدا را، خدا را چه قدر گسترده و فراگیر است این اوصافش: توبه پذیری، رحمت، بشارت، بردباری عظیم بی نظیر . چه قدر ناخوشایند است آنچه نزد اوست از کیفرها، دوزخ، نفوذ ناپذیری، قدرتمندی و مجازات شدید. هر کس در سایه طاعت خدا به پیروزی دست یافت کرامت الهی را برگزیده و هر که پیوسته به معصیت خدا پرداخت انتقام سخت او را خواهد چشید. و آنجاست خانه سرانجام.