حدیث امام علی (ع) درباره توحید

قال الإمام عليّ عليه السلام:

إِنَّ أَوَّلَ عِبَادَةِ اَللَّهِ مَعْرِفَتُهُ وَ أَصْلَ مَعْرِفَتِهِ تَوْحِيدُهُ وَ نِظَامَ تَوْحِيدِهِ نَفْيُ اَلصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ اَلْعُقُولِ أَنَّ كُلَّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ مَخْلُوقٌ وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَخْلُوقٍ أَنَّ لَهُ خَالِقاً لَيْسَ بِصِفَةٍ وَ لاَ مَوْصُوفٍ وَ شَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ بِالاِقْتِرَانِ وَ شَهَادَةِ اَلاِقْتِرَانِ بِالْحَدَثِ وَ شَهَادَةِ اَلْحَدَثِ بِالاِمْتِنَاعِ مِنَ اَلْأَزَلِ اَلْمُمْتَنِعِ مِنْ حَدَثِهِ فَلَيْسَ اَللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ ذَاتَهُ وَ لاَ لَهُ وَحَّدَ مَنْ نَهَّاهُ وَ لاَ بِهِ صَدَّقَ مَنْ مَثَّلَهُ وَ لاَ حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ شَبَّهَهُ وَ لاَ إِيَّاهُ أَرَادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ وَ لاَ لَهُ وَحَّدَ مَنِ اِكْتَنَهَهُ وَ لاَ بِهِ آمَنَ مَنْ جَعَلَ لَهُ نِهَايَةً وَ لاَ صَمَدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ وَ لاَ إِيَّاهُ عَنَى مَنْ حَدَّهُ وَ لاَ لَهُ تَذَلَّلَ مَنْ بَعَّضَهُ كُلُّ قَائِمٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ وَ كُلُّ مَوْجُودٍ فِي سِوَاهُ مَعْلُولٌ بِصُنْعِ اَللَّهِ يُسْتَدَلُّ عَلَيْهِ وَ بِالْعُقُولِ تُعْتَقَدُ مَعْرِفَتُهُ وَ بِالْفِكْرَةِ تَثْبُتُ حُجَّتُهُ وَ بِآيَاتِهِ اِحْتَجَّ عَلَى خَلْقِهِ خَلَقَ اَللَّهُ اَلْخَلْقَ فَعَلَّقَ حِجَاباً بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُمْ فَبِمُبَايَنَتِهِ إِيَّاهُمْ مُفَارَقَتُهُ إِنِّيَّتَهُمْ وَ إِيدَاؤُهُ إِيَّاهُمْ شَاهِدٌ عَلَى أَلاَّ أَدَاةَ فِيهِ لِشَهَادَةِ اَلْأَدَوَاتِ بِفَاقَةِ اَلْمُؤَدِّينَ وَ اِبْتِدَاؤُهُ إِيَّاهُمْ دَلِيلٌ عَلَى أَلاَّ اِبْتِدَاءَ لَهُ لِعَجْزِ كُلِّ مُبْتَدَإٍ عَنْ إِبْدَاءِ غَيْرِهِ أَسْمَاؤُهُ تَعْبِيرٌ وَ أَفْعَالُهُ تَفْهِيمٌ وَ ذَاتُهُ حَقِيقَةٌ وَ كُنْهُهُ تَفْرِقَةٌ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ قَدْ جَهِلَ اَللَّهَ مَنِ اِسْتَوْصَفَهُ وَ تَعَدَّاهُ مَنْ مَثَّلَهُ وَ أَخْطَأَهُ مَنِ اِكْتَنَهَهُ فَمَنْ قَالَ أَيْنَ فَقَدْ بَوَّأَهُ وَ مَنْ قَالَ فِيمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ وَ مَنْ قَالَ إِلاَمَ فَقَدْ نَهَّاهُ وَ مَنْ قَالَ لِمَ فَقَدْ عَلَّلَهُ وَ مَنْ قَالَ كَيْفَ فَقَدْ شَبَّهَهُ وَ مَنْ قَالَ إِذْ فَقَدْ وَقَّتَهُ وَ مَنْ قَالَ حَتَّى فَقَدْ غَيَّاهُ وَ مَنْ غَيَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ وَصَفَهُ وَ مَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ أَلْحَدَ فِيهِ وَ مَنْ بَعَّضَهُ فَقَدْ عَدَلَ عَنْهُ لاَ يَتَغَيَّرُ اَللَّهُ بِتَغْيِيرِ اَلْمَخْلُوقِ كَمَا لاَ يَتَحَدَّدُ بِتَحْدِيدِ اَلْمَحْدُودِ أَحَدٌ لاَ بِتَأْوِيلِ عَدَدٍ صَمَدٌ لاَ بِتَبْعِيضِ بَدَدٍ بَاطِنٌ لاَ بِمُدَاخَلَةٍ ظَاهِرٌ لاَ بِمُزَايَلَةٍ مُتَجَلٍّ لاَ بِاشْتِمَالِ رُؤْيَةٍ لَطِيفٌ لاَ بِتَجَسُّمٍ فَاعِلٌ لاَ بِاضْطِرَابِ حَرَكَةٍ مُقَدِّرٌ لاَ بِجَوْلِ فِكْرَةٍ مُدَبِّرٌ لاَ بِحَرَكَةٍ سَمِيعٌ لاَ بِآلَةٍ بَصِيرٌ لاَ بِأَدَاةٍ قَرِيبٌ لاَ بِمُدَانَاةٍ بَعِيدٌ لاَ بِمَسَافَةٍ مَوْجُودٌ لاَ بَعْدَ عَدَمٍ لاَ تَصْحَبُهُ اَلْأَوْقَاتُ وَ لاَ تَتَضَمَّنُهُ اَلْأَمَاكِنُ وَ لاَ تَأْخُذُهُ اَلسِّنَاتُ وَ لاَ تَحُدُّهُ اَلصِّفَاتُ وَ لاَ تُقَيِّدُهُ اَلْأَدَوَاتُ سَبَقَ اَلْأَوْقَاتَ كَوْنُهُ وَ اَلْعَدَمَ وُجُودُهُ وَ اَلاِبْتِدَاءَ أَزَلُهُ بِتَشْعِيرِهِ اَلْمَشَاعِرَ عُلِمَ أَنْ لاَ مَشْعَرَ لَهُ وَ بِتَجْهِيرِهِ اَلْجَوَاهِرَ عُلِمَ أَنْ لاَ جَوْهَرَ لَهُ وَ بِإِنْشَائِهِ اَلْبَرَايَا عُلِمَ أَنْ لاَ مُنْشِئَ لَهُ وَ بِمُضَادَّتِهِ بَيْنَ اَلْأُمُورِ عُرِفَ أَنْ لاَ ضِدَّ لَهُ وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَيْنَ اَلْأَشْيَاءِ عُلِمَ أَنْ لاَ قَرِينَ لَهُ ضَادَّ اَلنُّورَ بِالظُّلْمَةِ وَ اَلصَّرْدَ بِالْحَرُورِ مُؤَلِّفاً بَيْنَ مُتَعَادِيَاتِهَا مُتَقَارِباً بَيْنَ مُتَبَايِنَاتِهَا دَالَّةً بِتَفْرِيقِهَا عَلَى مُفَرِّقِهَا وَ بِتَأْلِيفِهَا عَلَى مُؤَلِّفِهَا جَعَلَهَا سُبْحَانَهُ دَلاَئِلَ عَلَى رُبُوبِيَّتِهِ وَ شَوَاهِدَ عَلَى غَيْبَتِهِ وَ نَوَاطِقَ عَنْ حِكْمَتِهِ إِذْ يَنْطِقُ تَكَوُّنُهُنَّ عَنْ حَدَثِهِنَّ وَ يُخْبِرْنَ بِوُجُودِهِنَّ عَنْ عَدَمِهِنَّ وَ يُنْبِئْنَ بِتَنْقِيلِهِنَّ عَنْ زَوَالِهِنَّ وَ يُعْلِنَّ بِأُفُولِهِنَّ أَنْ لاَ أُفُولَ لِخَالِقِهِنَّ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ مِنْ كُلِّ شَيْ ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ َفَرَّقَ بَيْنَ هَاتَيْنِ قَبْلٍ وَ بَعْدٍ لِيُعْلَمَ أَنْ لاَ قَبْلَ لَهُ وَ لاَ بَعْدَ شَاهِدَةً بِغَرَائِزِهَا أَنْ لاَ غَرِيزَةَ لِمُغَرِّزِهَا دَالَّةً بِتَفَاوُتِهَا أَنْ لاَ تَفَاوُتَ فِي مُفَاوِتِهَا مُخْبِرَةً بِتَوْقِيتِهَا أَنْ لاَ وَقْتَ لِمُوَقِّتِهَا حَجَبَ بَعْضَهَا عَنْ بَعْضٍ لِيُعْلَمَ أَنْ لاَ حِجَابَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهَا ثَبَتَ لَهُ مَعْنَى اَلرُّبُوبِيَّةِ إِذْ لاَ مَرْبُوبَ وَ حَقِيقَةُ اَلْإِلَهِيَّةِ وَ لاَ مَأْلُوهَ وَ تَأْوِيلُ اَلسَّمْعِ وَ لاَ مَسْمُوعَ وَ مَعْنَى اَلْعِلْمِ وَ لاَ مَعْلُومَ وَ وُجُوبُ اَلْقُدْرَةِ وَ لاَ مَقْدُورَ عَلَيْهِ لَيْسَ مُذْ خَلَقَ اَلْخَلْقَ اِسْتَحَقَّ اِسْمَ اَلْخَالِقِ وَ لاَ بِإِحْدَاثِهِ اَلْبَرَايَا اِسْتَحَقَّ اِسْمَ اَلْبَارِئِ فَرَّقَهَا لاَ مِنْ شَيْ ءٍ وَ أَلَّفَهَا لاَ بِشَيْ ءٍ وَ قَدَّرَهَا لاَ بِاهْتِمَامٍ لاَ تَقَعُ اَلْأَوْهَامُ عَلَى كُنْهِهِ وَ لاَ تُحِيطُ اَلْأَفْهَامُ بِذَاتِهِ لاَ تَفُوتُهُ مَتَى وَ لاَ تُدْنِيهِ قَدْ وَ لاَ تَحْجُبُهُ لَعَلَّ وَ لاَ تُقَارِنُهُ مَعَ وَ لاَ تَشْتَمِلُهُ هُوَ إِنَّمَا تَحُدُّ اَلْأَدَوَاتُ أَنْفُسَهَا وَ تُشِيرُ اَلْآلَةُ إِلَى نَظَائِرِهَا وَ فِي اَلْأَشْيَاءِ تُوجَدُ أَفْعَالُهَا وَ عَنِ اَلْفَاقَةِ تُخْبِرُ اَلْأَدَاةُ وَ عَنِ اَلضِّدِ يُخْبِرُ اَلتَّضَادُّ وَ إِلَى شِبْهِهِ يَئُولُ اَلشَّبِيهُ وَ مَعَ اَلْأَحْدَاثِ أَوْقَاتُهَا وَ بِالْأَسْمَاءِ تَفْتَرِقُ صِفَاتُهَا وَ مِنْهَا فُصِّلَتْ قَرَائِنُهَا وَ إِلَيْهَا آلَتْ أَحْدَاثُهَا مَنَعَتْهَا مُذُ اَلْقِدْمَةَ وَ حَمَتْهَا قَدُ اَلْأَزَلِيَّةَ وَ نَفَتْ عَنْهَا لَوْلاَ اَلْجَبْرِيَّةَ اِفْتَرَقَتْ فَدَلَّتْ عَلَى مُفَرِّقِهَا وَ تَبَايَنَتْ فَأَعْرَبَتْ عَنْ مُبَايِنِهَا بِهَا تَجَلَّى صَانِعُهَا لِلْعُقُولِ وَ بِهَا اِحْتَجَبَ عَنِ اَلرُّؤْيَةِ وَ إِلَيْهَا تَحَاكَمَ اَلْأَوْهَامُ وَ فِيهَا أُثْبِتَتِ اَلْعِبْرَةُ وَ مِنْهَا أُنِيطَ اَلدَّلِيلُ بِالْعُقُولِ يُعْتَقَدُ اَلتَّصْدِيقُ بِاللَّهِ وَ بِالْإِقْرَارِ يَكْمُلُ اَلْإِيمَانُ لاَ دِينَ إِلاَّ بِمَعْرِفَةٍ وَ لاَ مَعْرِفَةَ إِلاَّ بِتَصْدِيقٍ وَ لاَ تَصْدِيقَ إِلاَّ بِتَجْرِيدِ اَلتَّوْحِيدِ وَ لاَ تَوْحِيدَ إِلاَّ بِالْإِخْلاَصِ وَ لاَ إِخْلاَصَ مَعَ اَلتَّشْبِيهِ وَ لاَ نَفْيَ مَعَ إِثْبَاتِ اَلصِّفَاتِ وَ لاَ تَجْرِيدَ إِلاَّ بِاسْتِقْصَاءِ اَلنَّفْيِ كُلِّهِ إِثْبَاتُ بَعْضِ اَلتَّشْبِيهِ يُوجِبُ اَلْكُلَّ وَ لاَ يَسْتَوْجِبُ كُلُّ اَلتَّوْحِيدِ بِبَعْضِ اَلنَّفْيِ دُونَ اَلْكُلِّ وَ اَلْإِقْرَارُ نَفْيُ اَلْإِنْكَارِ وَ لاَ يُنَالُ اَلْإِخْلاَصُ بِشَيْ ءٍ مِنَ اَلْإِنْكَارِ كُلُّ مَوْجُودٍ فِي اَلْخَلْقِ لاَ يُوجَدُ فِي خَالِقِهِ وَ كُلُّ مَا يُمْكِنُ فِيهِ يَمْتَنِعُ فِي صَانِعِهِ لاَ تَجْرِي عَلَيْهِ اَلْحَرَكَةُ وَ لاَ يُمْكِنُ فِيهِ اَلتَّجْزِئَةُ وَ لاَ اَلاِتِّصَالُ وَ كَيْفَ يَجْرِي عَلَيْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ أَوْ يَعُودُ إِلَيْهِ مَا هُوَ اِبْتَدَأَهُ أَوْ يَحْدُثُ فِيهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّأَ كُنْهُهُ وَ لاَمْتَنَعَ مِنَ اَلْأَزَلِ مَعْنَاهُ وَ لَمَا كَانَ لِلْأَزَلِ مَعْنًى إِلاَّ مَعْنَى اَلْحَدَثِ وَ لاَ لِلْبَارِئِ إِلاَّ مَعْنَى اَلْمَبْرُوءِ لَوْ كَانَ لَهُ وَرَاءٌ لَكَانَ لَهُ أَمَامٌ وَ لَوِ اِلْتَمَسَ اَلتَّمَامَ إِذاً لَزِمَهُ اَلنُّقْصَانُ وَ كَيْفَ يَسْتَحِقُّ اِسْمَ اَلْأَزَلِ مَنْ لاَ يَمْتَنِعُ مِنَ اَلْحَدَثِ وَ كَيْفَ يَسْتَأْهِلُ اَلدَّوَامَ مَنْ تَنْقُلُهُ اَلْأَحْوَالُ وَ اَلْأَعْوَامُ وَ كَيْفَ يُنْشِئُ اَلْأَشْيَاءَ مَنْ لاَ يَمْتَنِعُ مِنَ اَلْأَشْيَاءِ إِذاً لَقَامَتْ فِيهِ آلَةُ اَلْمَصْنُوعِ وَ لَتَحَوَّلَ دَلِيلاً بَعْدَ أَنْ كَانَ مَدْلُولاً عَلَيْهِ وَ لاَقْتَرَنَتْ صِفَاتُهُ بِصِفَاِت مَا دُونَهُ لَيْسَ فِي مُحَالِ اَلْقَوْلِ حُجَّةٌ وَ لاَ فِي اَلْمَسْأَلَةِ عَنْهَا جَوَابٌ هَذَا مُخْتَصَرٌ مِنْهَا .

خطبه امام علی علیه السلام در اخلاص توحید -همانا سرآغاز خداپرستی، خداشناسی است و اساس خداشناسی، یگانه انگاشتن اوست و شیوه یگانه انگاشتن، زدودن صفتها از اوست؛ چه همه خردها گواه این مطلب اند که هر صفت و موصوفی، مخلوق است و هر مخلوقی گواه آن است که خالقی دارد که نه صفت است و نه موصوف و هر صفت و موصوف گواه ترکیب است و ترکیب نیز گواه حدوث است -و حدوث گواه امتناع ازلی بودن است که خود ممتنع از حدوث است. پس هر کس گمان کند که ذات خدا را شناخته، خدا را به درستی نشناخته است و هر کس نهایتی برای او پندارد، خدا را یگانه ندانسته است و هر کس مانندی برای او فرض کرده، خدا را باور ننموده است و هر کس شبیهی برایش آورده، به حقیقت او پی نبرده و هر کس در وهمش گنجانیده، او مورد نظرش نبوده و هر کس کنه خدا را بجوید، او را یکتا ندانسته است و هر کس برای او پایانی قرار داده، به او ایمان نیاورده و هر کس به او اشارت کرد، قصد او ننموده است و هر کس او را محدود نموده، به او توجه ندارد و هر کس برای او عضو و جزوی پنداشته، حق بندگی او را ادا نکرده است. و هر چیزی که به ذات خود شناخته شود، شناخته شده است و هر چه به خود برپا نباشد دیگری اش پرداخته است. در بعضی از نسخه های تحف العقول و در نهج البلاغه به جای«کل قایم بنفسه»، «کل معروف بنفسه»آمده که صحیح تر به نظر می رسد و مطابق آن نیز ترجمه کردیم. از آفرینش الهی بر وجودش استدلال توان کرد و به وسیله خردها به شناخت او دست توان یافت و به اندیشه، حجت وی ثابت گردد. به نشانه های خود بر خلقش حجت آورده است. خدا مخلوقات را آفرید و پرده ای میان خود و آنان آویخت؛ پس جدایی او از آنان به این است که از ذات آنان جداست و مجهز کردن مخلوقات به ابزار و آلات بیانگر این است که او خود دارای ابزار و آلات نیست، چون ابزار گواه نیازمندی ابزار داران است و اینکه از نخست به آنها وجود بخشیده گواه است که خود آغازی ندارد؛ زیرا هر که وجودش آغازی داشته باشد از پدید آوردن وجود دیگری ناتوان خواهد بود. نامهایش نمایانگر اوست و کارهایش برای فهمانیدن وجود او. ذاتش حقیقت محض است و کنه او فرق بین وی و آفریدگان اوست. هر کس برای خدا صفتی خواسته در واقع خدا را نشناخته و هر کس برای خدا مانندی پنداشته از او درگذشته و هر کس در جستجوی کنه او برآمده به خطا رفته است. هر کس گوید که وی در کجاست، جایگاهی برایش پنداشته و هر کس گفته در چیست، او را در چیزی گنجانیده و هر کس گفته تا چه چیز است، به نهایت او قایل شده و هر کس گوید: چرا هست، برایش علتی تراشیده و هر کس گوید: چگونه است، او را تشبیه کرده و هر کس گوید: از چه زمانی بوده، برای او وقتی در نظر گرفته و هر کس گوید: تا چه زمانی خواهد بود، برای او پایانی تصور کرده و هر کس پایانی برای او بپندارد برای او جز قایل شده و هر کس او را تجزیه پذیر بداند، وصف پذیر دانسته و هر که وصف پذیرش بپندارد در باره او ناروا گفته و هر کس او را چند پاره پنداشته از او روگردانده است. خداوند در اثر دگرگونی مخلوقات دگرگون نشود؛ چنان که با محدود ساختن هر موجودی حد نپذیرد. یکتاست بی تاویل شماره و عدد، پر و بی نیاز است به طور مطلق، درون است نه اینکه در چیزی درآمده باشد، آشکار است نه به اینکه از چیزی برآمده باشد، جلوه گر است نه به اینکه قابل رویت باشد، لطیف است نه به اعتبار پیکره، کارها می کند نه با دچار بودن به جنبش، اندازه گیر است نه با جولان اندیشه، تدبیرگر است نه به حرکت ذهن و بدن ، -شنوا و بیناست نه با ابزار، نزدیک است نه به واسطه کمی فاصله، دور است نه به واسطه مسافت، موجود است نه بعد از عدم همیشه بوده است ، زمانها او را در بر نتوانند کشید، مکانها او را فرا نتوانند گرفت، خوابها او را فرا نگیرند، صفتها او را محدود نسازند، ابزارها او را یاری ندهند، هستی او بر زمانها پیشی گرفته، وجودش بر عدم سبقت یافته، همیشگی اش از آغاز گوی سبقت ربوده است. با نهادن قوه ادراک در انسان معلوم گردید او را مرکزی برای ادراک نیست، از جوهر آفرینی او معلوم شد که او را جوهری نیست، به آفرینش جانداران دانسته شد که او را جان آفرینی نیست. و از اینکه برخی آفریده ها را ضد دیگری آفرید، معلوم گردید که او را ضدی نیست. با سازواری که میان چیزها پدید آورد دانسته شد که برای او قرینی تصور نتوان کرد، روشنی را ضد تاریکی قرار داد، گرمی را مخالفت سردی نهاد، میان ناسازگاری ها آشتی افکند، دورها را به یک دیگر نزدیک ساخت، تا تفرقه ها دلیل تفرقه افکن باشد و آشتی ها دلیل آشتی دهنده. خداوند سبحان آنها را دلایل پروردگاری خود ساخت و شواهدی بر نهان بودن خود نمود و همه را به حکمت خود گویا ساخت؛ زیرا پدید آمدنشان سخن از حدوث آنها دارد و وجودشان نشان از نبودشان و نقل و انتقالاتشان از جایی به جایی خبر از زوال پذیریشان می دهد. با غروب و ناپیدا شدن خود اعلان می نمایند که آفریننده آنها را غروب و ناپیدایی نیست و این است مراد از فرمایش خدا-جل ثناوه-در قرآن: «و از هر چیزی دو گونه یعنی نر و ماده آفریدیم، امید که شما عبرت گیرید» سوره ذاریات ، آیه 49 . پس میان این دو گونه از پیش و بعد جدایی افکند تا معلوم شود که خودش را پیش و بعدی نیست. غریزه های گوناگون آنها گواه آن است که غریزه بخش آنها را غریزه ای نیست. تفاوت آنها با یک دیگر دلالت دارد بر اینکه تفاوت بخش آنها را تفاوتی نیست. وقت داشتن آنها بیانگر آن است که آن وقت دهنده را وقتی نیست. پاره ای از آنها را از پاره دیگر پوشیده داشت تا معلوم شود پرده ای میان او و آنها نیست. او را معنای پروردگاری بود هنگامی که هیچ پرورده ای نبود. حقیقت خدا بودن و خدایی داشت زمانی که هیچ عابدی نبود. شنوایی را سزاوار بود آنگاه که هیچ نشنیده ای نبود. معنای دانایی داشت آنگاه که هیچ دانسته ای نبود. معنای توانایی بر او صدق می کرد با اینکه هنوز کسی قابلیت پذیرش توانایی را نداشت. نه چنان است که از آن زمان که آفریده، نام آفریدگار را سزاوار شده باشد و نه اینکه با پدید آوردن پدیده ها شایسته نام پدید آرنده گردد. همه را از هم جدا ساخت نه از چیزی و به هم درآمیخت نه با چیزی. آنها را اندازه گرفت نه با تلاش و کوشش. اوهام بر حقیقت کنه او دسترسی ندارند. ذات او در فهم ها نگنجد. -کی و چه زمانی، در او راهی ندارند. حرف قد قرب زمانی او را نزدیک نکند. تردید، مگر و شاید، حجاب او نگردد. کلمه «با»با او به کار نمی رود همکاری ندارد . ضمیر«او»به طور کامل او را در بر نمی گیرد. همانا ابزارها خود را محدود سازند و هر ابزاری به همانند خود اشارت راند. فعالیت هر چیزی در محدوده خود آنهاست. استفاده از ابزار دلیل نیازمندی است. تضاد بین دو چیز از وجود ضد خبر می دهد. شبیه است که شباهت را می رساند. پدیده ها همراه زمانهایند. به وسیله نام ها، صفتها از هم تمیز داده می شوند و به قرینه هاست که صفت آنها از هم متمایز می شود و از آنها همتا جدا می گردد و پدیده هایشان به آنها برمی گردد. تعبیر از«کی پدید گردید»هر پدیده ای را از همیشگی بودن باز می دارد و گفتن«به تحقیق بود»مانع ازلیت او می گردد و استفاده از لفظ«اگر چنین نبود»حتمیت تحقق را که معنای جبروت است از آن به وجوب وجود تعبیر می شود از آن سلب می نماید. پدیده ها از هم جدا هستند و دلالت بر جداکننده خود دارند و از هم برکنارند و دلالت بر برکنارکننده خویش دارند. به آفریده ها، آفریدگار بر خردها آشکار گردید و هم به وسیله آنها از دیده ها پنهان می گردد. در اثر همین است که پندارها قضاوت می کنند و عبرتها برقرار هستند و از همین پدیده ها دلیل به رشته کشیده می شود و به وسیله خردها باور داشتن خدا به دل می نشیند و به وسیله اقرار ایمان تحقق می یابد. دین و دیانتی نیست جز با معرفت، معرفتی نیست جز به باور داشتن، باوری نیست جز به توحید پاک، توحید اعتباری ندارد جز با اخلاص و بی ریایی، اخلاص تحقق نیابد جز با نفی تشبیه، با اثبات صفات زاید بر ذات نفی تشبیه کارساز نیست، توحید پاک و ناب تحقق پیدا نکند جز با سلب همه صفات زاید بر ذات، تشبیه از یک جهت موجب تشبیه از هر جهت شود، یگانه پرستی به طور کامل صورت نپذیرد مگر با نفی همه تشبیهات نه فقط بعضی از تشبیهات. اقرار، عدم انکار است و اگر از یک نظر انکاری وجود داشته باشد اخلاص در توحید صدق نمی کند؛ پس هر چه در آفریده است در آفریننده آن یافت نمی شود و هر چه در آن ممکن است در کردگارش محال و ممتنع می باشد. حرکت در او روا نیست، تجزیه و ترکیب در ذات او امکان پذیر نیست و چگونه چنین باشد که خود پدید آورنده حرکت و تجزیه است؟ و چگونه چیزی که خود پدید آورده به او برگردد؟ یا آنچه خود پدید آورده در او پدید آید؟ اگر چنین باشد ذاتش دگرگونی گیرد و کنه او تجزیه پذیرد، آنگاه نتوان گفت ازلی و همیشگی است و ازلیت معنای خود را از دست می دهد و مفهومی جز حدوث باقی نمی ماند، جانبخش مفهومی ندهد جز همان جانیابی. اگر برای او پشت سری باشد پیش رویی هم تواند بود؛ پس در این حال ناقص بود و خواستار کمال باشد. چگونه کسی که اطلاق پدیده به او ممتنع نیست سزاوار نام ازلی و همیشگی باشد؟ و چگونه کسی که احوال و گذشت سالها او را دگرگون می سازد در خور ابدی بودن باشد؟ و چگونه کسی که تحت تاثیر چیزها قرار می گیرد خود چیزها را بیافریند؟ در این صورت نشانه های مخلوق بودن در او آشکار آید و چون دیگر موجودات شود که دلیل بر وجود خدا هستند و حال آنکه موجودات دلیل وجود او باشند و صفاتش به صفات موجودات پست یعنی ممکنات همانند گردد و با التزام به این امور محال، دیگر مجالی برای گفتار و استدلال به جا نماند و پاسخی بر این پرسش میسر نیست. این بود مختصری از آن خطبه.