إِنَّ اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَی خَصَّ رَسُولَ اللَّهِ ص بِمَکارِمِ الْأَخْلَاقِ فَامْتَحِنُوا أَنْفُسَکمْ فَإِنْ کانَتْ فِیکمْ فَاحْمَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ارْغَبُوا إِلَیهِ فِی الزِّیادَةِ مِنْهَا فَذَکرَهَا عَشَرَةً الْیقِینَ وَ الْقَنَاعَةَ وَ الصَّبْرَ وَ الشُّکرَ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ السَّخَاءَ وَ الْغَیرَةَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ الْمُرُوةَ.
خداوند متعال، رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را به مکارم اخلاق اختصاص داد. پس شما [در ارتباط با آن ویژگی ها] خودتان را بیازمایید، اگر آن صفات در شما بود، شکر خدا را بجا آورید و افزونی آن را از خداوند درخواست کنید. سپس در طی ده مورد، آن خصایص را یادآور شد [که عبارتند از]: یقین، قناعت، صبر، شکر، بردباری، خوش خلقی، سخاوت، غیرت، شجاعت و جوانمردی.
تَوَسَّدِ الصَّبْرَ، وَ اعْتَنِقِ الْفَقْرَ، وَ ارْفَضِ الشَّهَواتِ، وَ خالِفِ الْهَوی، وَ اعْلَمْ أنَّک لَنْ تَخْلُو مِنْ عَیْنِ اللّهِ، فَانْظُرْ کیْفَ تَکونُ.
در زندگی، صبر را تکیه گاه خود، فقر و تنگ دستی را همنشین خود قرار بده و با هواهای نفسانی مخالفت کن و بدان که هیچگاه از دیدگاه خداوند پنهان و مخفی نخواهی ماند، پس بنگر که چگونه ای.
ثَلَاثٌ مَنْ کنَّ فِیهِ اسْتَکمَلَ خِصَالَ الْإِیمَانِ: مَنْ صَبَرَ عَلَی الظُّلْمِ فَکظَمَ غَیظَهُ وَ احْتَسَبَ وَ عَفَا کانَ مِمَّنْ یدْخِلُهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ یشَفَّعُ فِی مِثْلِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ.
سه خصلت اگر در کسی باشد، ایمان را [در خویش] کامل کرده است: هر کس بر ظلم [و ستمی که بر او می شود] صبر کند و خشمش را فرو برد و این [عمل] را به حساب خدا گذارده و [از ظالم] درگذرد، از کسانی خواهد بود که خداوند او را وارد بهشت می کند و او در باره عدّه [زیادی از گناهکاران] که از لحاظ کثرت نفرات همچون قبیله ربیعه و مضر هستند شفاعت می کند.
«لایکوُنُ المُومِنُ مُومِناً، حَتّی تَکوُنَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: سُنَّةٌ مِن رَبِّهِ وَ سُنَّةٌ مِن نَبیهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سُنَّةٌ مِن وَلیهِ عَلَیهِ السَّلامُ. فَأَمَّا السُّنَّةُ مِن رَبِّهِ فَکتمانُ السِّرِّ وَ اَمَّا السُّنَّةُ مِن نَبِیهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ فَمُداراةُ النّاسِ وَ اَمَّا السُّنَّةُ مِن وَلِیهِ عَلَیهِ السَّلامُ فَالصَّبرُ فِی البَاساءِ وَالضَّرّاءِ».
مومن، مومن نمی باشد مگر این که در او سه خصلت باشد: سنتی از پروردگارش و سنتی از پیامبرش و سنتی از ولیش. پس آنچه که سنت پروردگار است، حفظ اسرار دیگران و آنچه سنت پیامبر اوست مدارا کردن با مردم است و آنچه سنت ولی اوست، صبر کردن بر سختی ها و بلاهاست.
اَلَّذینَ اِذا اَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا، وَ اِذا اَساؤُوا اسْتَغْفَرُوا، وَ اِذا اُعْطُوا شَکرُوا، وَ اِذَا ابْتَلَوْا صَبَرُوا، وَ اِذا غَضِبُوا عَفَوا.
از حضرت رضا علیه السلام درباره بهترین بندگان پرسیدند. حضرت فرمود: آنان که هرگاه نیکی می کنند، خوشحال می شوند، هرگاه بدی می کنند، استغفار می کنند، هرگاه چیزی به آنان داده می شود، سپاس می گویند، هرگاه مبتلا و گرفتار می شوند، شکیبایی می کنند، و هرگاه خشمگین می شوند، عفو و گذشت می کنند.
مَن نَصَبَ شَجَرَةً و صَبَرَ عَلی حِفظِها و الِقیامِ عَلَیها حَتّی تُثمِرَ کانَ لَهُ فی کلِّ شَیءٍ یُصابُ مِن ثَمَرِها صَدَقَةٌ عِندَاللّه.
هر کس درختی بکارد و در نگهداری آن بکوشد تا میوه دهد، در برابر هر چه از آن میوه به دست آید، پاداشی نزد خدا خواهد داشت.
عَن نافِعٍ عَن ابنِ عُمَرَ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: لا یکمِلُ عَبدٌ الایمانَ بِاللّهِ حَتّی یکونَ فِیهِ خَمسُ خِصالٍ: التَّوَکلُ عَلَی اللّهِ وَالتَّفویضُ إلَی اللّهِ وَالتَّسلیمُ لِأمرِ اللّهِ وَالرّضا بِقَضاءِ اللّهِ وَالصَّبرُ عَلی بَلاءِ اللّهِ انَّهُ مَن احَبَّ فی اللّهِ وَ ابغَضَ فی اللّهِ وَ اعطی لِلّهِ و مَنَعَ لِلّهِ فَقَدِ استَکمَلَ الایمانَ.
نافع از ابن عمر نقل می کند که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ایمان بنده به خدا کامل نمی شود مگر اینکه در او پنج خصلت باشد: توکل بر خدا، واگذاری امور به خدا، تسلیم در برابر مقدّرات او، رضایت به قضای الهی، شکیبایی بر آزمایش خدا، چرا که هر که دوستی و دشمنی اش و عطا و منع عطایش خدایی باشد، ایمان را کامل کرده است.
- بحارالانوار، ج 77، ص 177
یا عَلِی ینْبَغِی أنُ یکونَ لِلْمُؤْمِنِ ثَمَانُ خِصَالٍ: وَقَارٌ عِنْدَ الهَزَاهِزِ وَ صَبْرٌ عِنْدَ البَلَاء وَ شُکرٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ وَ قُنُوعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ لَایظْلِمُ الأعْدَاءِ وَ لَایتَحَامِلُ لِلْأصْدِقَاءِ بَدَنُهُ مِنْهُ فِی تَعَبٍ وَالنَّاسُ مِنْهُ فِی رَاحَةٍ
ای علی، سزاوار است مؤمن هشت صفت داشته باشد: در طوفان های حوادث باوقار و در بلاها صبور و در آرامش و آسایش شاکر و به آنچه خدا به او داده، قانع است، به دشمنانش ظلم و بر دوستانش تحمیل نمی کند و بدنش در زحمت و مردم از دست او راحتند.
- بحار الأنوار، ج 64، ص 294.
رُوِيَ أَنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ع جَاءَهُ رَجُلٌ وَ قَالَ أَنَا رَجُلٌ عَاصٍ وَ لَا أَصْبِرُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ فَعِظْنِي بِمَوْعِظَةٍ فَقَالَ ع افْعَلْ خَمْسَةَ أَشْيَاءَ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ فَأَوَّلُ ذَلِكَ لَا تَأْكُلْ رِزْقَ اللَّهِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الثَّانِي اخْرُجْ مِنْ وَلَايَةِ اللَّهِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الثَّالِثُ اطْلُبْ مَوْضِعاً لَا يَرَاكَ اللَّهُ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الرَّابِعُ إِذَا جَاءَ مَلَكُ الْمَوْتِ لِيَقْبِضَ رُوحَكَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِكَ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الْخَامِسُ إِذَا أَدْخَلَكَ مَالِكٌ فِي النَّارِ فَلَا تَدْخُلْ فِي…
شخصی خدمت امام حسین علیه السلام رسید و عرض کرد: من مرد گناهکاری هستم و توان خویشتن داری از معصیت را ندارم. مرا موعظه ای فرما.
حضرت فرمود: پنج عمل را انجام بده، آنگاه هر چه خواستی گناه کن!
1- از رزق خداوند استفاده نکن، سپس هر چه خواستی گناه کن.
2- از ولایت خداوند خارج شو، سپس هر چه خواستی گناه کن.
3- محلی را بجو که خداوند تو را نبیند، سپس هر چه خواستی گناه کن.
4- هرگاه ملک الموت (عزرائیل) برای قبض روح تو آمد، او را از خودت دفع کن، سپس هر چه خواستی گناه کن.
5- هرگاه در قیامت تو را به سوی جهنم هدایت کردند، از رفتن به آن خودداری کن، سپس هر چه خواستی گناه کن.
لَنْ يُحْصَلَ اَلْأَجْرُ حَتَّى يُتَجَرَّعَ اَلصَّبْر
پاداش به دست نمی آید، مگر آنگاه که صبر به جرعه کشیده شود.
مَنْ لَمْ يَصْبِرْ عَلَى مَضَضِ اَلتَّعْلِيمِ بَقِيَ فِي ذُلِّ اَلْجَهْل
کسی که بر رنج آموختن شکیبایی نکند، در خواری نادانی باقی بماند.
مَنْ حَسُنَ رِضَاهُ بِالْقَضَاءِ حَسُنَ صَبْرُهُ عَلَى اَلْبَلاَء
کسی که خشنودی او به قضا نیکو شود، بردباری او بر بلا نیکو می گردد.
