احادیث درباره تدبیر از امام علی (ع)

من ساء تدبيره تقدّم تدميره.

هر که چاره جویی اش بد باشد، نابودی اش را شتاب دهد.

مَنْ تَأَخَّرَ تَدْبِيرَهُ تَقَدَّمَ تَدْمِيرُه

هر که چاره جویی اش را به پس اندازد، نابودی اش را پیش انداخته است.

مَنْ نَصَحَ مُسْتَشِيرُهُ صَلُحَ تَدْبِيرُه

هر که با مشورت کنندۀ خود خالص باشد، تدبیر او شایسته باشد.

من غشّ مستشيره سلب تدبيره.

هر که با مشورت جوینده غشّ کند، تدبیرش سلب شود.

قَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ صَدْرُ اَلْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ وَ لاَ غِنَى كَالْعَقْلِ وَ لاَ فَقْرَ كَالْجَهْلِ وَ لاَ مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ اِعْقِلُوا اَلْخَيْرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَايَةٍ لاَ عَقْلَ رِوَايَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ اَلْعِلْمِ كَثِيرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِيلٌ لاَ مَالَ أَعْوَدُ مِنَ اَلْعَقْلِ وَ لاَ عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ وَ لَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ شَاخِصا إِلاَّ فِي ثَلاَثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ فِي مَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ مَا اِسْتَوْدَعَ اَللَّهُ اِمْرَأ عَقْلا إِلاَّ اِسْتَنْقَذَهُ بِهِ يَوْما مَا.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:سینۀ عاقل صندوق راز اوست، بی نیازی همچون عقل، و فقری همانند جهل، و میراثی مثل ادب نیست، اگر خبری شنیدید روی آن تعقّل کنید، آن را بسنجید نه اینکه نقلش کنید، زیرا راویان علم زیادند و متفکّرین اندک. هیچ ثروتی استوارتر از عقل نیست، و عقلی مانند تدبیر نیست، عاقل باید در سه چیز الگو باشد:اصلاح معاشش، تفکّر در معادش، کسب لذّت غیر حرام، خداوند به هیچ انسانی عقل را ودیعه نداد، مگر اینکه یک روز آن را بگیرد.

سُئِلَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ ع بِمَ عَرَفْتَ رَبَّكَ قَالَ بِمَا عَرَّفَنِي نَفْسَهُ قِيلَ وَ كَيْفَ عَرَّفَكَ نَفْسَهُ قَالَ لاَ يُشْبِهُهُ صُورَةٌ وَ لاَ يُحَسُّ بِالْحَوَاسِّ وَ لاَ يُقَاسُ بِالنَّاسِ قَرِيبٌ فِي بُعْدِهِ بَعِيدٌ فِي قُرْبِهِ فَوْقَ كُلِّ شَيْ ءٍ وَ لاَ يُقَالُ شَيْ ءٌ فَوْقَهُ أَمَامَ كُلِّ شَيْ ءٍ وَ لاَ يُقَالُ لَهُ أَمَامٌ دَاخِلٌ فِي اَلْأَشْيَاءِ لاَ كَشَيْ ءٍ دَاخِلٍ فِي شَيْ ءٍ وَ خَارِجٌ مِنَ اَلْأَشْيَاءِ لاَ كَشَيْ ءٍ خَارِجٍ مِنْ شَيْ ءٍ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ هَكَذَا وَ لاَ هَكَذَا غَيْرُهُ وَ لِكُلِّ شَيْ ءٍ مُبْتَدَأٌ .

از امیر المومنین(ع)سوال شد که پروردگارت را بچه شناختی؟ فرمود: بآنچه خودش خود را برایم معرفی کرده. عرض شد: چگونه خودش را بتو معرفی کرده؟ فرمود: هیچ صورتی شبیه او نیست و بحواس درک نشود و بمردم سنجیده نشود، در عین دوری نزدیکست و در عین نزدیکی دور(با آنکه از رگ گردن به بندگانش نزدیکتر است، بندگان در نهایت پستی و او در نهایت علو است)برتر از همه چیز است و گفته نشود چیزی برتر از اوست، جلو همه چیز است و نتوان گفت جلو دارد(پس؟ ؟ ؟ بودنش بمعنی تقدم رتبه و علت بودن اوست نه جلو بودن مکانی)در اشیا داخل است نه مانند داخل بودن چیزی در چیزی(بلکه بمعنی احاطه علم و تدبیر و فیضش باجزا ممکنات)از همه چیز خارجست نه مانند چیزی که از چیزی خارج باشد(بلکه بمعنی شباهت نداشتنش بهیچ چیز)منزه است آنکه چنین است و جز او…

لاَ يَنْجَعُ تَدْبِيرُ مَنْ لاَ يُطَاع

بهره ندهد چاره اندیشی که فرمان برده نشود.

يَجْرِي اَلْقَضَاءُ بِالْمَقَادِيرِ عَلَى خِلاَفِ اَلاِخْتِيَارِ وَ اَلتَّدْبِير

قضا به اندازه ها روان می شود، بر خلاف گزینش و تدبیر انسانها .

اَلْأُمُورُ بِالتَّقْدِيرِ لاَ بِالتَّدْبِير

کارها بر اساس تقدیر خداوند است، نه با تدبیر مردم .

اَلْمَقَادِيرُ تَجْرِي بِخِلاَفِ اَلتَّقْدِيرِ وَ اَلتَّدْبِير

تقدیرها بر خلاف اندازه گیری و تدبیر مردم روان می شود.

إِذَا حَلَّتِ اَلْمَقَادِيرُ بَطَلَتِ اَلتَّدَابِير

آنگاه که تقدیرها فرود آید، تدبیرها باطل گردد.

حُسْنُ اَلتَّدْبِيرِ وَ تَجَنُّبُ اَلتَّبْذِيرِ مِنْ حُسْنِ اَلسِّيَاسَة

تدبیر نیکو و دوری از اسراف، نشانۀ سیاست نیکوست.