قال الإمام الصادق عليه السلام:
مِنْ كِتَابِ اَلْمَحَاسِنِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ : كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ وَ عِنْدَهُ عِدَّةٌ مِنْ مَوَالِيهِ فَجَرَى ذِكْرُ اَلْعَقْلِ وَ اَلْجَهْلِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ اِعْرِفُوا اَلْعَقْلَ وَ جُنْدَهُ وَ اَلْجَهْلَ وَ جُنْدَهُ تَهْتَدُوا قَالَ سَمَاعَةُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لاَ نَعْرِفُ إِلاَّ مَا عَرَّفْتَنَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ إِنَّ اَللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ خَلَقَ اَلْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ خَلَقَهُ مِنَ اَلرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ اَلْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ فَقَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ خَلَقْتُكَ خَلْقا عَظِيما وَ كَرَّمْتُكَ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِي قَالَ ثُمَّ خَلَقَ اَلْجَهْلَ فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَلَمْ يُقْبِلْ فَقَالَ اَللَّهُ لَهُ اِسْتَكْبَرْتَ فَلَعَنَهُ ثُمَّ جَعَلَ لِلْعَقْلِ خَمْسَة وَ سَبْعِينَ جُنْدا فَلَمَّا رَأَى اَلْجَهْلُ مَا أَكْرَمَ اَللَّهُ بِهِ اَلْعَقْلَ وَ مَا أَعْطَاهُ اَللَّهُ أَضْمَرَ لَهُ اَلْعَدَاوَةَ فَقَالَ اَلْجَهْلُ يَا رَبِّ هَذَا خَلْقٌ مِثْلِي خَلَقْتَهُ وَ كَرَّمْتَهُ وَ قَوَّيْتَهُ وَ أَنَا ضِدُّهُ وَ لاَ قُوَّةَ لِي بِهِ فَأَعْطِنِي مِنَ اَلْجُنْدِ مِثْلَ مَا أَعْطَيْتَهُ فَقَالَ نَعَمْ فَإِنْ عَصَيْتَ بَعْدَ ذَلِكَ أَخْرَجْتُكَ وَ جُنْدَكَ مِنْ رَحْمَتِي قَالَ قَدْ رَضِيتُ فَأَعْطَاهُ خَمْسَة وَ سَبْعِينَ جُنْدا فَكَانَ مِمَّا أَعْطَى اَللَّهُ اَلْعَقْلَ مِنَ اَلْخَمْسَةِ وَ اَلسَّبْعِينَ اَلْجُنْدَ اَلْخَيْرُ وَ هُوَ وَزِيرُ اَلْعَقْلِ وَ جَعَلَ ضِدَّهُ اَلشَّرَّ وَ هُوَ وَزِيرُ اَلْجَهْلِ وَ اَلْإِيمَانُ وَ ضِدَّهُ اَلْكُفْرَ وَ اَلتَّصْدِيقُ وَ ضِدَّهُ اَلْجُحُودَ وَ اَلرَّجَاءُ وَ ضِدَّهُ اَلْقُنُوطَ وَ اَلْعَدْلُ وَ ضِدَّهُ اَلْجَوْرَ وَ اَلرِّضَا وَ ضِدَّهُ اَلسُّخْطَ وَ اَلشُّكْرُ وَ ضِدَّهُ اَلْكُفْرَانَ وَ اَلْيَأْسُ وَ ضِدَّهُ اَلطَّمَعَ وَ اَلتَّوَكُّلُ وَ ضِدَّهُ اَلْحِرْصَ وَ اَلرَّأْفَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْقَسْوَةَ وَ اَلرَّحْمَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْغَضَبَ وَ اَلْعِلْمُ وَ ضِدَّهُ اَلْجَهْلَ وَ اَلْفَهْمُ وَ ضِدَّهُ اَلْحُمْقَ وَ اَلْعِفَّةُ وَ ضِدَّهَا اَلتَّهَتُّكَ وَ اَلزُّهْدُ وَ ضِدَّهُ اَلرَّغْبَةَ وَ اَلرِّفْقُ وَ ضِدَّهُ اَلْخُرْقَ وَ اَلرَّهْبَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْجُرْأَةَ وَ اَلتَّوَاضُعُ وَ ضِدَّهُ اَلتَّكَبُّرَ وَ اَلتُّؤَدَةُ وَ ضِدَّهَا اَلتَّسَرُّعَ وَ اَلْحِلْمُ وَ ضِدَّهُ اَلسَّفَهَ وَ اَلصَّمْتُ وَ ضِدَّهُ اَلْهَذَرَ وَ اَلاِسْتِسْلاَمُ وَ ضِدَّهُ اَلاِسْتِكْبَارَ وَ اَلتَّسْلِيمُ وَ ضِدَّهُ اَلتَّجَبُّرَ وَ اَلْعَفْوُ وَ ضِدَّهُ اَلْحِقْدَ وَ اَلرِّقَّةُ وَ ضِدَّهَا اَلْقَسْوَةَ وَ اَلْيَقِينُ وَ ضِدَّهُ اَلشَّكَّ وَ اَلصَّبْرُ وَ ضِدَّهُ اَلْجَزَعَ وَ اَلصَّفْحُ وَ ضِدَّهُ اَلاِنْتِقَامَ وَ اَلْغِنَى وَ ضِدَّهُ اَلْفَقْرَ وَ اَلتَّفَكُّرُ وَ ضِدَّهُ اَلسَّهْوَ وَ اَلْحِفْظُ وَ ضِدَّهُ اَلنِّسْيَانَ وَ اَلتَّعَطُّفُ وَ ضِدَّهُ اَلْقَطِيعَةَ وَ اَلطَّاعَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْمَعْصِيَةَ وَ اَلْقُنُوعُ وَ ضِدَّهُ اَلْحِرْصَ وَ اَلْمُوَاسَاةُ وَ ضِدَّهَا اَلْمَنْعَ وَ اَلْمَوَدَّةُ وَ ضِدَّهَا اَلْعَدَاوَةَ وَ اَلْوَفَاءُ وَ ضِدَّهُ اَلْغَدْرَ وَ اَلْخُضُوعُ وَ ضِدَّهُ اَلتَّطَاوُلَ وَ اَلْحَقُّ وَ ضِدَّهُ اَلْبَاطِلَ وَ اَلسَّلاَمَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْبَلاَءَ وَ اَلْحُبُّ وَ ضِدَّهُ اَلْبُغْضَ وَ اَلصِّدْقُ وَ ضِدَّهُ اَلْكَذِبَ وَ اَلْأَمَانَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْخِيَانَةَ وَ اَلْإِخْلاَصُ وَ ضِدَّهُ اَلشَّوْبَ وَ اَلشَّهَامَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْبَلاَدَةَ وَ اَلْفَهْمُ وَ ضِدَّهُ اَلْغَبَاوَةَ وَ اَلْمَعْرِفَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْإِنْكَارَ وَ اَلْمُدَارَاةُ وَ ضِدَّهَا اَلْمُكَاشَفَةَ وَ سَلاَمَةُ اَلْغَيْبِ وَ ضِدَّهَا اَلْمُمَاكَرَةَ وَ اَلْكِتْمَانُ وَ ضِدَّهُ اَلْإِفْشَاءَ وَ اَلصَّلاَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْإِضَاعَةَ وَ اَلصَّوْمُ وَ ضِدَّهُ اَلْإِفْطَارَ وَ اَلْجِهَادُ وَ ضِدَّهُ اَلنُّكُولَ وَ اَلْحَجُّ وَ ضِدَّهُ نَبْذَ اَلْمِيثَاقِ وَ صَوْنُ اَلْحَدِيثِ وَ ضِدَّهُ اَلنَّمِيمَةَ وَ بِرُّ اَلْوَالِدَيْنِ وَ ضِدَّهُ اَلْعُقُوقَ وَ اَلْحَقِيقَةُ وَ ضِدَّهَا اَلرِّيَاءَ وَ اَلْمَعْرُوفُ وَ ضِدَّهُ اَلْمُنْكَرَ وَ اَلسَّتْرُ وَ ضِدَّهُ اَلتَّبَرُّجَ وَ اَلتَّقِيَّةُ وَ ضِدَّهَا اَلْإِذَاعَةَ وَ اَلْإِنْصَافُ وَ ضِدَّهُ اَلْحَمِيَّةَ وَ اَلتَّهْيِئَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْبَغْيَ وَ اَلنَّظَافَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْقَذَارَةَ وَ اَلْحَيَاءُ وَ ضِدَّهُ اَلْخَلْعَ وَ اَلْقَصْدُ وَ ضِدَّهُ العدان اَلْعُدْوَانَ وَ اَلرَّاحَةُ وَ ضِدَّهَا اَلتَّعَبَ وَ اَلسُّهُولَةُ وَ ضِدَّهَا اَلصُّعُوبَةَ وَ اَلْبَرَكَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْمَحْقَ وَ اَلْعَافِيَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْبَلاَءَ وَ اَلْقَوَامُ وَ ضِدَّهُ اَلْمُكَاثَرَةَ وَ اَلْحِكْمَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْهَوَى وَ اَلْوَقَارُ وَ ضِدَّهُ اَلْخِفَّةَ وَ اَلسَّعَادَةُ وَ ضِدَّهَا اَلشَّقَاوَةَ وَ اَلتَّوْبَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْإِصْرَارَ وَ اَلاِسْتِغْفَارُ وَ ضِدَّهُ اَلاِغْتِرَارَ وَ اَلْمُحَافَظَةُ وَ ضِدَّهَا اَلتَّهَاوُنَ وَ اَلدُّعَاءُ وَ ضِدَّهُ اَلاِسْتِنْكَافَ وَ اَلنَّشَاطُ وَ ضِدَّهُ اَلْكَسَلَ وَ اَلْفَرَحُ وَ ضِدَّهُ اَلْحَزَنَ وَ اَلْأُلْفَةُ وَ ضِدَّهَا اَلْعَصَبِيَّةَ وَ اَلسَّخَاءُ وَ ضِدَّهُ اَلْبُخْلَ فَلاَ تَجْتَمِعُ هَذِهِ اَلْخِصَالُ كُلُّهَا مِنْ أَجْنَادِ اَلْعَقْلِ إِلاَّ فِي نَبِيٍّ أَوْ وَصِيِّ نَبِيٍّ أَوْ مُؤْمِنٍ قَدِ اِمْتَحَنَ اَللَّهُ قَلْبَهُ بِالْإِيمَانِ وَ أَمَّا سَائِرُ ذَلِكَ مِنْ مَوَالِينَا فَإِنَّ أَحَدَهُمْ لاَ يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ فِيهِ بَعْضُ هَذِهِ اَلْجُنُودِ حَتَّى يَسْتَكْمِلَ وَ يُنَقَّي مِنْ جُنُودِ اَلْجَهْلِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَكُونُ فِي اَلدَّرَجَةِ اَلْعُلْيَا مَعَ اَلْأَنْبِيَاءِ وَ اَلْأَوْصِيَاءِ وَ إِنَّمَا يُدْرَكُ اَلْفَوْزُ بِمَعْرِفَةِ اَلْعَقْلِ وَ جُنُودِهِ وَ مُجَانَبَةِ اَلْجَهْلِ وَ جُنُودِهِ وَفَّقَنَا اَللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ لِطَاعَتِهِ وَ مَرْضَاتِهِ .
سماعة بن مهران گوید:خدمت حضرت صادق علیه السّلام بودم، و جمعی از دوستان ایشان هم حضور داشتند، صحبت از عقل و جهل به میان آمد، امام صادق علیه السّلام فرمود:عقل و لشکریانش را و جهل و لشکریانش را بشناسید تا هدایت شوید، سماعه گوید:عرض کردم:فدایت شوم، غیر از آنچه شما به ما بفهمانید نمی دانیم، امام صادق علیه السّلام فرمود: خداوند جلّ ثناؤه عقل را آفرید، او اوّلین مخلوقاتش بود که از نور خویش و از طرف راست عرش آفرید، سپس به او فرمود:پس رو، او پس رفت، بعد فرمود:پیش آی، او پیش آمد، خداوند عزّ و جلّ به او فرمود:تو را با عظمت آفریدم، و بر تمامی آفریدگانم شرافت بخشیدم. فرمود:سپس جهل را آفرید، به او فرمود:عقب برو، عقب رفت، بعد فرمود:پیش آی، او قبول نکرد، خداوند به او فرمود:گردن کشی کردی، او را از رحمت خود دور ساخت، سپس برای عقل هفتاد و پنج لشکر قرار داد، چون جهل مکرمت و عطای خداوند را نسبت به عقل دید، دشمنی او را به دل گرفت، و عرض کرد: پروردگارا، این هم مخلوقی مثل من است، او را آفریدی و گرامیش داشتی و تقویتش نمودی، و من ضدّ او هستم و بر او توانایی ندارم، آنچه از لشکر به او دادی به من هم عطا کن، فرمود:بلی می دهم، امّا اگر بعد از آن نافرمانی کردی تو و لشکریانت را از رحمت خود بیرون کنم، عرض کرد:خشنود شدم، به او نیز هفتاد و پنج لشکر عطا فرمود، هفتاد و پنج لشکری که خداوند به عقل عنایت کرد بدین قرار است:نیکی و آن وزیر عقل است، و ضد او را بدی قرار داد که وزیر جهل است، و ایمان و ضدش کفر، و تصدیق و حقّ و ضدش انکار حقّ، امید و ضدش نومیدی، دادگری و ضدش ستم، خشنودی و ضد آن سخط و ناخشنودی، شکر و ضد آن ناسپاسی، ناامیدی، از رحمت خدا و ضدش چشم داشت، توکل بر خدا و ضدش حرص و آز، نرم دلی و ضدش سخت دلی، مهربانی و ضدش خشم، دانش و ضدش نادانی، شعور و ضدش حماقت، پاکدامنی و ضد آن پرده دری، پارسایی و ضدش دنیاپرستی، خوشرفتاری و ضدش بدرفتاری، پروا داشتن و ضد آن گستاخی، فروتنی و ضد آن خود پسندی، آرامی و ضدش شتابزدگی، بردباری و ضدش بی خردی، خاموشی و ضدش پرگویی، رام بودن و ضدش گردنکشی، تسلیم حق شدن و ضدش زورگویی، گذشت و ضدش کینه ورزی، نرم دلی و ضد آن انتقام جویی، بی نیازی و ضدش فقر، تفکّر و ضدش اشتباه، در خاطر نگهداشتن و ضدش فراموشی، مهرورزی و ضدش کناره گیری، فرمانبرداری و ضد آن نافرمانی، قناعت و ضد آن حرص و آز، تشریک مساعی و ضد آن دریغ و خودداری، دوستی و ضد آن دشمنی، پیمان داری و ضدش پیمان شکنی، فروتنی و ضد آن بلندی جستن، حق و ضدش باطل، سلامتی و ضدش گرفتاری، دوستی و ضد آن تنفّر، راستی و ضدش دروغگوئی، امانت و ضدش خیانت، اخلاص و ضد آن آمیختن با ناخالص، چالاکی و ضد آن سستی، فهم و درک و ضدش کودنی، شناسایی و ضدش انکار، مدارا و ضدش پرده دری، یک رویی و ضد آن دغلی و مکر، کتمان کردن و ضدش فاش کردن، نماز گزاردن و ضدش تباه کردن نماز، روزه گرفتن و ضدش افطار کردن، جهاد و ضدش فرار از جنگ، حج و ضدش پیمان حج شکستن، سخن نگهداری و ضدش سخن چینی، نیکی به پدر و مادر و ضدش نافرمانی از آن دو، حقیقت و ضدش ریاکاری، کار نیک و ضدش کار ناپسند، خود پوشی و ضد آن خود آرایی، تقیّه و ضدش بی پروایی، انصاف و ضدش جانبداری باطل، خود آرایی برای شوهر و ضد آن زنا، پاکیزگی و ضد آن پلیدی، حیا و ضد آن بی حیایی، میانه روی و ضد آن تجاوز از حدّ، آسودگی و ضد آن خود را به رنج انداختن، آسانی و ضد آن سختی، برکت و ضد آن بی برکتی، تندرستی و ضد آن گرفتاری، اعتدال و ضد آن افزون طلبی، حکمت و ضد آن پیروی هود، متانت و ضد آن جلفی، سعادت و ضد آن شقاوت، توبه و ضد آن اصرار بر گناه، طلب آمرزش و ضد آن بیهوده طمع بستن، مراقبت و ضد آن سهل انگاری، دعا و ضد آن سرباز زدن، خرّمی و ضد آن کسالت، خوشدلی و ضد آن اندوه، انس و ضد آن عصبانی شدن، سخاوت و ضدش بخل. تمام این صفات که لشکریان عقلند جز در پیغمبر یا جانشین او یا مؤمنی که خدا دلش را به ایمان آزموده جمع نشود، و اما سایرین از دوستان ما، برخی از اینها را دارند تا تدریجا همه را دریابند، و از لشکریان جهل پرهیز کنند، در این هنگام اینان در مقام اعلی با پیامبران و جانشینان آنان همراه شوند، و این سعادت با شناخت عقل و لشکریانش و دوری از جهل و لشکریانش به دست آید، خداوند ما و شما را در راه فرمانبرداری و جلب رضایتش موفق بدارد.