إِنَّ اَللَّهَ خَلَقَ اَلْخَلْقَ فَعَلِمَ مَا هُمْ صَائِرُونَ إِلَيْهِ وَ أَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ فَمَا أَمَرَهُمْ بِهِ مِنْ شَيْ ءٍ فَقَدْ جَعَلَ لَهُمُ اَلسَّبِيلَ إِلَى تَرْكِهِ وَ لاَ يَكُونُونَ آخِذِينَ وَ لاَ تَارِكِينَ إِلاَّ بِإِذْنِ اَللَّهِ .
امام صادق علیه السلام فرمود: همانا خدا خلق را آفرید و دانست که آنها بچه راهی میروند و ایشان را امر کرد و نهی فرمود: هر امری که بایشان نمود راهی بترکش برای آنها گذاشت(بطوری که با اختیار خود بجا آوردند و مجبور و ناچار نباشند)و انجام ندهند و ترک نکنند مگر باذن خدا.
كَانَ فِي مَسْجِدِ اَلْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَتَكَلَّمُ فِي اَلْقَدَرِ وَ اَلنَّاسُ مُجْتَمِعُونَ قَالَ فَقُلْتُ يَا هَذَا أَسْأَلُكَ قَالَ سَلْ قُلْتُ يَكُونُ فِي مُلْكِ اَللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مَا لاَ يُرِيدُ قَالَ فَأَطْرَقَ طَوِيلاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَيَّ فَقَالَ لِي يَا هَذَا لَئِنْ قُلْتُ إِنَّهُ يَكُونُ فِي مُلْكِهِ مَا لاَ يُرِيدُ إِنَّهُ لَمَقْهُورٌ وَ لَئِنْ قُلْتُ لاَ يَكُونُ فِي مُلْكِهِ إِلاَّ مَا يُرِيدُ أَقْرَرْتُ لَكَ بِالْمَعَاصِي قَالَ فَقُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اَللَّهِ ع سَأَلْتُ هَذَا اَلْقَدَرِيَّ فَكَانَ مِنْ جَوَابِهِ كَذَا وَ كَذَا فَقَالَ لِنَفْسِهِ نَظَرَ…
اسماعیل بن جابر گوید: مردی در مسجد مدینه نشسته بود و راجع بقدر سخن میگفت و مردم گردش را گرفته بودند، من گفتم ای فلانی از تو سوالی دارم: گفت بپرس، گفتم آیا در ملک خدا چیزی هست که با اراده او نباشد، مدتی دراز سر بگریبان شد و سپس سرش را بجانب من بلند کرد و گفت ای فلانی، اگر بگویم در ملک خداست چیزی که اراده نکرده خدا مقهور و زور پذیر گردد و اگر بگویم در ملک او جز آنچه اراده کند نیست گناهان را بتو رخصت داده ام(زیرا آنها را بخدا نسبت داده ام و ترا بی تقصیر 125 - 2 دانسته ام)اسماعیل گوید: من بامام صادق علیه السلام عرضکردم از آن قدری مذهب چنین پرسیدم و او این گونه جواب داد حضرت فرمود: او بنفع خویش اندیشید، اگر جز این میگفت(و طبق عقیده خودش جواب قطعی میداد)هلاک میشد.
قُلْتُ أَجْبَرَ اَللَّهُ اَلْعِبَادَ عَلَى اَلْمَعَاصِي قَالَ لاَ قُلْتُ فَفَوَّضَ إِلَيْهِمُ اَلْأَمْرَ قَالَ قَالَ لاَ قَالَ قُلْتُ فَمَا ذَا قَالَ لُطْفٌ مِنْ رَبِّكَ بَيْنَ ذَلِكَ .
مردی گوید بامام صادق علیه السلام عرضکردم: خدا بندگان را بر گناه مجبور ساخته؟ فرمود: نه، گفتم: پس کار را بآنها واگذاشته؟ فرمود: نه، گفتم پس حقیقت چیست؟ فرمود: لطفی است از پروردگارت میان این دو مطلب.
سُئِلَ عَنِ اَلْجَبْرِ وَ اَلْقَدَرِ فَقَالَ لاَ جَبْرَ وَ لاَ قَدَرَ وَ لَكِنْ مَنْزِلَةٌ بَيْنَهُمَا فِيهَا اَلْحَقُّ اَلَّتِي بَيْنَهُمَا لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ اَلْعَالِمُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهَا إِيَّاهُ اَلْعَالِمُ .
از امام صادق علیه السلام راجع بجبر و تفویض پرسش شد، حضرت فرمود: نه جبر است و نه تفویض بلکه منزلی ست میان آن دو که حق آنجاست و آن منزل را نداند جز عالم یا کسی که عالم آن را بوی آموخته باشد.
قَالَ لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَجْبَرَ اَللَّهُ اَلْعِبَادَ عَلَى اَلْمَعَاصِي فَقَالَ اَللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَى اَلْمَعَاصِي ثُمَّ يُعَذِّبَهُمْ عَلَيْهَا فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَفَوَّضَ اَللَّهُ إِلَى اَلْعِبَادِ قَالَ فَقَالَ لَوْ فَوَّضَ إِلَيْهِمْ لَمْ يَحْصُرْهُمْ بِالْأَمْرِ وَ اَلنَّهْيِ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَبَيْنَهُمَا مَنْزِلَةٌ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ أَوْسَعُ مَا بَيْنَ اَلسَّمَاءِ وَ اَلْأَرْضِ .
راوی گوید مردی بامام صادق(ع)عرضکرد: قربانت گردم خدا بندگان را بر گناه مجبور کرده است؟ فرمود: خدا دادگرتر از آنست که ایشان را بر گناه مجبور کند و سپس بآن جهت عذابشان نماید، آن مرد گفت، قربانت گردم: پس کار را ببندگان واگذاشته است؟ فرمود اگر بایشان واگذار کرده بود در تنگنای امر و نهیشان قرار نمیداد، عرضکرد: پس میان این دو، منزل دیگریست؟ فرمود آری، فراختر از میان آسمان و زمین.
لاَ جَبْرَ وَ لاَ تَفْوِيضَ وَ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَالَ قُلْتُ وَ مَا أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَالَ مَثَلُ ذَلِكَ رَجُلٌ رَأَيْتَهُ عَلَى مَعْصِيَةٍ فَنَهَيْتَهُ فَلَمْ يَنْتَهِ فَتَرَكْتَهُ فَفَعَلَ تِلْكَ اَلْمَعْصِيَةَ فَلَيْسَ حَيْثُ لَمْ يَقْبَلْ مِنْكَ فَتَرَكْتَهُ كُنْتَ أَنْتَ اَلَّذِي أَمَرْتَهُ بِالْمَعْصِيَةِ .
امام صادق علیه السلام فرمود: نه جبر درست است و نه تفویض بلکه امری است میان این دو امر، راوی گوید: گفتم امر میان دو امر چیست؟ فرمود مثلش اینست که مردی را مشغول گناه بینی و او را نهی کنی او نپذیرد و تو او را رها کنی و او آن گناه را انجام دهد، پس چون او از تو نپذیرفته و تو او را رها کرده ای نباید گفت تو او را بگناه دستور داده ای.
اَللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُكَلِّفَ اَلنَّاسَ مَا لاَ يُطِيقُونَ وَ اَللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِي سُلْطَانِهِ مَا لاَ يُرِيدُ .
امام صادق علیه السلام فرمود: خدا بزرگوارتر از آنست که که مردم را بآنچه تواناییش را ندارند تکلیف کند و خدا نیرومندتر از آنست که در حوزه فرمانروایی او چیزی باشد که آن را اراده نکرده باشد.
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ ع عَنِ اَلاِسْتِطَاعَةِ فَقَالَ أَ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَعْمَلَ مَا لَمْ يُكَوَّنْ قَالَ لاَ قَالَ فَتَسْتَطِيعُ أَنْ تَنْتَهِيَ عَمَّا قَدْ كُوِّنَ قَالَ لاَ قَالَ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ ع فَمَتَى أَنْتَ مُسْتَطِيعٌ قَالَ لاَ أَدْرِي قَالَ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ ع إِنَّ اَللَّهَ خَلَقَ خَلْقاً فَجَعَلَ فِيهِمْ آلَةَ اَلاِسْتِطَاعَةِ ثُمَّ لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِمْ فَهُمْ مُسْتَطِيعُونَ لِلْفِعْلِ وَقْتَ اَلْفِعْلِ مَعَ اَلْفِعْلِ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ اَلْفِعْلَ فَإِذَا لَمْ يَفْعَلُوهُ فِي مُلْكِهِ لَمْ يَكُونُوا مُسْتَطِيعِينَ أَنْ…
مردی بصری گوید: از حضرت صادق(ع)در باره استطاعت پرسیدم. حضرت فرمود: تو میتوانی کاری انجام دهی که نبوده است؟ گفت: نه، فرمود: میتوانی از کاری که انجام یافته باز ایستی؟ گفت: نه، فرمود: پس تو کی استطاعت داری؟ گفت: نمیدانم، حضرت باو فرمود: خدا مخلوقی را آفرید و ابزار استطاعت را در آنها قرار داد ولی کار را بایشان واگذار نفرمود. پس ایشان چون کار را انجام دهند هنگام کار و همراه کار استطاعت بر آن کار دارند. اگر کاری را در ملک خدا انجام ندادند استطاعت نداشته اند کار انجام نشده استطاعت آن معلوم نیست، زیرا خدای عز و جل مقتدرتر از آنست که کسی در ملک او با او رقابت کند، مرد بصری گفت: پس مردم مجبورند؟ فرمود: اگر مجبور بودند معذور بودند(و نمیبایست عقاب شوند)گفت: پس بایشان واگذار شده است؟ فرمود: نه، گفت پس در…
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ ع هَلْ لِلْعِبَادِ مِنَ اَلاِسْتِطَاعَةِ شَيْ ءٌ قَالَ فَقَالَ لِي إِذَا فَعَلُوا اَلْفِعْلَ كَانُوا مُسْتَطِيعِينَ بِالاِسْتِطَاعَةِ اَلَّتِي جَعَلَهَا اَللَّهُ فِيهِمْ قَالَ قُلْتُ وَ مَا هِيَ قَالَ اَلْآلَةُ مِثْلُ اَلزَّانِي إِذَا زَنَى كَانَ مُسْتَطِيعاً لِلزِّنَا حِينَ زَنَى وَ لَوْ أَنَّهُ تَرَكَ اَلزِّنَا وَ لَمْ يَزْنِ كَانَ مُسْتَطِيعاً لِتَرْكِهِ إِذَا تَرَكَ قَالَ ثُمَّ قَالَ لَيْسَ لَهُ مِنَ اَلاِسْتِطَاعَةِ قَبْلَ اَلْفِعْلِ قَلِيلٌ وَ لاَ كَثِيرٌ وَ لَكِنْ مَعَ اَلْفِعْلِ وَ اَلتَّرْكِ كَانَ مُسْتَطِيعاً قُلْتُ فَعَلَى مَا ذَا يُعَذِّبُهُ قَالَ…
صالح نیلی گوید: از امام صادق(ع)پرسیدم، آیا بندگان از استطاعت بهره ای دارند؟ حضرت بمن فرمود: زمانی که کار را انجام دادند استطاعت دارند باستطاعتی که خدا در آنها نهاده است، عرضکردم: آن چیست؟ فرمود: آلت و ابزار است مانند زناکار که چون زنا کند در زمان زنا استطاعت آن را داشته است و چون ترک زنا کند و مرتکب آن نشود استطاعت ترک زنا داشته است، سپس فرمود: برای او پیش از عمل هیچ گونه استطاعتی نه کم و نه زیادش نباشد بلکه در صورت انجام دادن یا ترک کردن مستطیع است. عرضکردم: (اگر آلت و ابزار معصیت هم از خداست)پس چرا زناکار را عذاب میکنند؟ فرمود: بسبب حجت رسا(که عقل او و بیان پیمبرانست)و ابزاری که در بندگان ترکیب کرده(و آن قدرت و اختیار ایشانست)خدا هیچ کس را بر نافرمانی خود مجبور نسازد و از هیچ کس کفر را…
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ ع عَنِ اَلاِسْتِطَاعَةِ فَلَمْ يُجِبْنِي فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ دَخْلَةً أُخْرَى فَقُلْتُ أَصْلَحَكَ اَللَّهُ إِنَّهُ قَدْ وَقَعَ فِي قَلْبِي مِنْهَا شَيْ ءٌ لاَ يُخْرِجُهُ إِلاَّ شَيْ ءٌ أَسْمَعُهُ مِنْكَ قَالَ فَإِنَّهُ لاَ يَضُرُّكَ مَا كَانَ فِي قَلْبِكَ قُلْتُ أَصْلَحَكَ اَللَّهُ إِنِّي أَقُولُ إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يُكَلِّفِ اَلْعِبَادَ مَا لاَ يَسْتَطِيعُونَ وَ لَمْ يُكَلِّفْهُمْ إِلاَّ مَا يُطِيقُونَ وَ أَنَّهُمْ لاَ يَصْنَعُونَ شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ إِلاَّ بِإِرَادَةِ اَللَّهِ وَ مَشِيئَتِهِ وَ قَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ قَالَ فَقَالَ هَذَا…
حمزه بن حمران گوید: از امام صادق(ع)راجع باستطاعت پرسیدم، جوابم نفرمود، بار دیگر خدمتش رسیدم و عرضکردم: اصلحک الله-راجع باستطاعت مطلبی بقلبم در آمده که جز آنچه از شما بشنوم خارجش نکند. حضرت فرمود: آنچه در دلت باشد بتو زیان نرساند(زیرا من از آن آگاهم و یا چون نزد من بپرسش آمده ای)عرضکردم-اصلحک الله-من میگویم: خدای تبارک و تعالی بندگانش را تکلیف نمیکند بچیزی که استطاعت ندارند و نه بچیزی که طاقت ندارند، و چیزی را جز باراده و خواست و قضا و قدر خدا انجام ندهند، فرمود، همین است آن دینی که من و پدرانم برآنیم-یا مانند این تعبیر را فرمود.
إِنَّ اَللَّهَ اِحْتَجَّ عَلَى اَلنَّاسِ بِمَا آتَاهُمْ وَ عَرَّفَهُمْ .
امام صادق(ع)فرمود خدا بر مردم بآنچه بآنها داده و بایشان معرفی کرده حجت آورد(یعنی بمقدار عقل و فهمی که بایشان داده و مطابق خیر و شری که بآنها شناسانده باز خواست کند نه بیش از آن مقدار که از عدالت بدور است).
قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اَللَّهِ ع اَلْمَعْرِفَةُ مِنْ صُنْعِ مَنْ هِيَ قَالَ مِنْ صُنْعِ اَللَّهِ لَيْسَ لِلْعِبَادِ فِيهَا صُنْعٌ .
محمد بن حکیم گوید: بامام صادق(ع)عرضکردم: معرفت ساخت کیست؟ فرمود: ساخت خداست، برای بندگان در ساخت آن بهره یی نیست.
