احادیث درباره عقل مرد از امام علی (ع)

مَا مَزَحَ اِمْرُءٌ مَزْحَة إِلاَّ مَجَّ مِنْ عَقْلِهِ مَجَّة

شوخی نمی کند هیچ مردی مگر این که خرد خود را چون آب دهان به بیرون اندازد.

كُنْ حَسَنَ اَلْمَقَالِ جَمِيلَ اَلْأَفْعَالِ فَإِنَّ مَقَالَ اَلرَّجُلِ بُرْهَانُ فَضْلِهِ وَ فِعَالَهُ عُنْوَانُ عَقْلِه

نیک گفتار و زیبا کردار باش؛ پس همانا گفتار مرد نشانۀ برتری او و کردارش نشانۀ خرد اوست.

مَنْ أَمْسَكَ عَنْ فُضُولِ اَلْمَقَالِ شَهِدَتْ بِعَقْلِهِ اَلرِّجَال

کسی که از زیاده گویی بپرهیزد، مردان به خرد او گواهی دهند.

مِنْ عَقْلِ اَلرَّجُلِ أَنْ لاَ يَتَكَلَّمَ بِجَمِيعِ بِكُلِّ مَا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُه

از نشانۀ خرد مرد است که به هر آنچه در دایرۀ دانش اوست سخن نگوید.

لَوْ عَقَلَ أَهْلُ اَلدُّنْيَا لَخَرِبَتِ اَلدُّنْيَا

اگر مردم دنیا خردمند بودند، هر آینه دنیا ویران می گردید.

يُسْتَدَلُّ عَلَى عَقْلِ اَلرَّجُلِ بِكَثْرَةِ وَقَارِهِ وَ حُسْنِ اِحْتِمَالِهِ وَ عَلَى كَرَمِ أَصْلِهِ بِحُسْنِ أَفْعَالِه

بر خرد مرد به سنگینی زیاد و مردمداری نیکویش دلیل آورده می شود و بر ارجمندی نژاد او به نیکوکاریش.

رِضَا اَلْمَرْءِ عَنْ نَفْسِهِ بُرْهَانُ سَخَافَةِ عَقْلِه

خودپسندی مرد، نشانۀ پستی و کوچکی خرد اوست.

يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عِلْمُ اَلرَّجُلِ زَائِدا عَلَى نُطْقِهِ وَ عَقْلُهُ غَالِبا عَلَى لِسَانِه

شایسته است که دانش مرد از سخنش بیشتر، و خردش غالب بر زبانش باشد.

رَسُولُ اَلرَّجُلِ تَرْجُمَانُ عَقْلِهِ وَ كِتَابُهُ أَبْلَغُ مِنْ نُطْقِه

پیک مرد بیانگر عقل اوست و نوشتۀ او رساتر از سخن گفتن او.

كِتَابُ اَلرَّجُلِ عُنْوَانُ عَقْلِهِ وَ بُرْهَانُ فَضْلِه

نوشتۀ مرد بیانگر عقل و دلیل برتری اوست.

أَفْضَلُ حَظِّ اَلرَّجُلِ عَقْلُهُ إِنْ ذَلَّ أَعَزَّهُ وَ إِنْ سَقَطَ رَفَعَهُ وَ إِنْ ضَلَّ أَرْشَدَهُ وَ إِنْ تَكَلَّمَ سَدَّدَه

با ارزش ترین دریافت برای مرد خرد اوست: اگر خوار شود او را عزیز نماید، و اگر فرو افتد او را بلند کند، و اگر گمراه شود او را راهنمایی کند و اگر سخن بگوید، او را راست و محکم کند.

إِنَّ أَفْضَلَ اَلنَّاسِ عِنْدَ اَللَّهِ مَنْ أَحْيَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ شَهْوَتَهُ وَ أَتْعَبَ نَفْسَهُ لِصَلاَحِ آخِرَتِه

البته برترین مردم نزد خداوند کسی است که زنده بدارد خرد خود را و بمیراند شهوت خود را، و برای نیکو گشتن آخرت خود، خویشتن را به سختی اندازد.